🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:13:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूरक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूरक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पूरक

अर्थ: भरने वाला, पूरा करने वाला

व्युत्पत्ति: पूर् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूरक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पूरक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पूरक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूरकःपूरकौपूरकाः
द्वितीयापूरकम्पूरकौपूरकान्
तृतीयापूरकेणपूरकाभ्याम्पूरकैः
चतुर्थीपूरकायपूरकाभ्याम्पूरकेभ्यः
पञ्चमीपूरकात् / पूरकाद्पूरकाभ्याम्पूरकेभ्यः
षष्ठीपूरकस्यपूरकयोःपूरकाणाम्
सप्तमीपूरकेपूरकयोःपूरकेषु
सम्बोधनहे पूरकहे पूरकौहे पूरकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पूरक
पूरक
pūraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूरक १ वि॰ [सं॰] पूरा करनेवाला । जिससे किसी की पूर्ति हो ।
पूरक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] प्राणायाम विधि के तीन भागों में से पहला भाग जिसमें श्वास को नाक से खींचते हुए भीतर की ओर ले जाते हैं । योगविधि से नाक के दाहिने नधने को बंद करके बाएँ नथने से श्वास को भीतर की ओर खींचना ।
२. बिजौरा नीबू ।
३. वे दस पिंड जो हिंदुओं में, किसी के मरने पर उसके मरने की तिथि से दसवें दिन तक नित्य दिए जाते हैं । विशेष—कहते हैं, जब शरीर जल जाता है तब इन्हीं पिंड़ों से मृत व्यक्ति के शरीर की पूर्ति होती है और इसी लिये इन्हें पूरक कहते हैं । पहले पिंड से मस्तक, दूसरे से आँखें, नाक और कान, तीसरे से गला, चौथे से बाँहें और छाती इसी प्रकार अलग अलग पिंडों से अलग अलग अंगों का बनना माना जाता है ।
४. वह अंक जिसके द्वारा गुणा किया जाता है । गुणक अंक ।
५. वह अंश जो किसी चीज की कमी को पूरा करने के लिये रखा जाय । जैसे, पूरक (सप्लिमेंटरी) परीक्षा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूरक mfn. filling, completing, fulfilling, satisfying (ifc. or with gen.; cf. Pāṇ. ii, 3, 70, Kāś.), Mn.; MBh. &c.
पूरक m. flood, stream, effusion, BhP.
(in arithm.) the multiplier
पूरक m. a ball of meal offered at the conclusion of the oblations to the Pitṛs, L. (also -पिण्ड m., Kull. on Mn. v, 85)
पूरक m. closing the right nostril with the forefinger and then drawing up air through the left and then closing the left nostril and drawing up air through the right (as a religious exercise), RTL. 402
the citron tree, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (642,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूरक a. [पूर्-ण्वुल्] 1 Filling up, completing. --2 Satisfying, making content. --कः 1 The citron tree. --2 A ball of meal offered at the conclusion of the oblations to the Manes. --3 (In arith.) The multiplier. --4 Closing the right nostril and inhaling air through the left (as a religious ceremony); cf. रेचक.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0715-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूरक त्रि० पूरयति पूरि--ण्वुल् । १ पूरणकर्त्तरि २ गुणके अङ्खे च । ३ वीजपूरे राजनि० । ४ बहिर्वृत्तिकस्य प्राणस्य वायोः नासयाकृष्य देहान्तःप्रवेशनरूपव्यापारभेदे । प्राणायाम- शब्दे दृश्यम् । स्वाशौचकालमध्ये देये प्रेतस्यातिवाहिक- देहनाशनेन प्रेतदेहपूरके ५ पिण्डे तत्कर्त्तव्यतादिशु० त० यथा “अत्रेदं वीजं पूर्वक्रियाया आतिवाहिकदेहत्यागोत्तर देहान्तरजननं, मध्यक्रियाया अपि प्रेतत्वपरिहारो० त्तरं देहान्तरजननं ततश्चैकयैव तत्सिद्धौ पुनस्तत् करणं वचनाभावेऽनर्थकम् । तथा च विष्णुधर्मोत्तरे “तत्क्षणादेव गृह्णाति शरीरमातिवाहिकम् । उर्द्ध्वं व्रजन्ति भूतानि त्रीण्यस्मात्तस्य विग्रहात्” । त्रीणि भूतानि तेजोवाय्वाकाशानि पृथिवीजले तु अधो गच्छतः । तत्क्षणात् मृत्युक्षणात् । तथा “आतिवाहिक संज्ञोऽसौ देहो भवति भार्गव! । केवलं तन्मनुष्याणां नान्येषां प्राणिनां क्वचित्” । तथा “प्रेतपिण्डैस्तथा दत्तै- [] र्देहमाप्नोति भार्गव! । भोगदेहमिति प्रोक्तं क्रमादेव न संशयः । प्रेतपिण्डा न दोयन्ते यस्य तस्य विमोक्षणम् । माशानिकेभ्यो देवेभ्य आकल्पं नैव विद्यते । तत्रास्य यातना घोराः शतवातातपोद्भवाः । ततः सपिण्डीकरणे बान्धवैः स कृते नरः । पूर्णे संवत्सरे देहमतोऽन्यं प्रतिपद्यते । ततः स नरके याति स्वर्गे वा स्वेन कर्मणा” । तथा च वायुपुराणम् “पूरकेण तु पिण्डेन देहो निष्पाद्यते यतः । कृतस्य करणायोगात् पुनर्नावर्त्तयेत् क्रियाम्” । अत एवातिवाहिकदेहपरित्यागाय तत्कालीनकर्माऽ समर्थपुत्रसत्त्वेऽप्यन्येन दाहादि क्रियते “पितृज सपिण्डैस्तु समानसलिलैर्नरैः । संघान्तर्गतैर्वापि राजा वा धनहारिणा । पूर्वाः क्रियास्तु कर्त्तव्याः पुत्राद्येरेव चोत्तराः” शुद्धित० । तेन दाहादिपूरकपिण्डदानान्तमाद्यक्रिया तथा आति- वाहिकदेहनिवृत्तिपूर्वकं प्रेतदेहप्राप्तिः आद्यश्राद्धादि मपिण्डान्ता मध्यक्रिया तया प्रेतदेहवमुक्तिपूर्वकं मोग- देहप्राप्तिः तदुत्तरवार्षिकादिश्राद्धादि उत्तरक्रिया तया र्भागमात्रमिति भेदः । पूरकपिण्डदानकालादिश्च शुद्धित० निर्णीतो यथा “प्रथमेऽहनि यो दद्यात् प्रेतायान्नं समाहितः । यत्नान्न वसु चान्येषु स एव प्रददात्यपि । मृण्मयं भाण्डमादाय नवं स्नातः सुसंयतः । लगुडं सर्वदोषघ्नं गृहीत्वा तोयमानयेत् । ततश्चोत्तरपूर्वस्यामग्निम् प्रज्ज्वालये- द्दिशि । तण्डुलप्रसृतिं तत्र प्रक्षाल्याद्भिः पचेत् स्वयम् । सपवित्रैस्तिलौर्मश्रां केशकीटविवर्जिताम् । द्वारोपान्ते ततः क्षिप्ता शुद्वां वा गौरमृत्तिकात् । तत्पृष्ठे प्रस्तरे- दर्भान् याम्याग्रान् देशसम्भवान् । ततोऽवनेजनं दद्यात् संस्मरन् गोत्रनामनी । तिलसर्पिर्मधुक्षीरैः सञ्चितं तप्तमेव हि । दद्यात् प्रेताय पिण्डन्तु दक्षिणाभिमुख स्थितः । फलमूलगुडक्षीरतिलमिश्रन्तु कुत्रचित् । अर्व्यैः पुष्पेस्तथा धूपैर्दीपैस्तोयैः सुशीतलैः । ऊर्णातन्तु- मयैः शुद्धैर्वासोभिः पिण्डमर्चयेत् । प्रयाति यावदाकाशं पिण्डाद्बाष्पमयी शिखा । तावत्तत्सम्मुखस्तिष्ठेत् सर्वं तीये ततः क्षिपेत् । दिवसे दिवसे देयः पिण्ड एवं क्रमेण तु । सद्यःशौचेऽपि दातव्याः सर्वेऽपि युगप- त्तथा । त्र्यहाशोचे प्रदातव्याः प्रथमे त्वेक एव हि । द्वितीयेऽहनि चत्वारस्तृतीये पञ्च चैव हि” । दैवात् अग्निदात्रा पूरकपिण्डस्यादाने आद्यश्राद्धाधिछारिणा [] अन्तिमदिने आद्यश्राद्धदिने वा तत् करणीयमिति व्यवस्था शुद्धित० स्थिता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4397-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूरकः, पुं, (पूरयतीति । पूरि + ण्वुल् ।) वीज- पूरः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “बीजपूरो मातुलुङ्गः सुफलः फलपूरकः । लुङ्गुषः पूरकः पूरो बोजपूर्णोऽम्बुकेशरः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) गुणकाङ्कः । इति लीलावती ॥ ध्यानादिकर्त्तृ- नासिकागतोच्छ्वासः । ब्रह्मध्यानपूर्व्वकप्राणाया- माङ्गतत्तन्मन्त्रं जपन् वामनासिकया वायुना देहपूरणम् । (यथा, हठयोगप्रदीपिकायाम् । २ । ७१ । “प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः । सहितः केवलश्चेति कुम्भको द्विविधो मतः ॥”) यथाच व्यासः । “आदानं रोधमुत्सर्गं वायोस्त्रिस्त्रिः समभ्यसेत् । ब्रह्माणं केशवं शम्भुं ध्यायेद्देवाननुक्रमात् ॥ पूर्व्ववचने त्रिर्जपमात्राभिधानादत्र त्रिस्त्रिरिति वीप्सा सन्ध्यात्रयापेक्षया । ब्रह्माणं केशवं शम्भुं ध्यायन् मुच्येत बन्धनात् ॥ इति योगियाज्ञवल्क्यः । ‘भूर्भुवःस्वर्महर्जनस्तपः सत्यं तथैव च । [] प्रत्योङ्कारसमायुक्तं तथा तत् सवितुः पदम् ॥ ओँ आपो ज्योतिरित्येतच्छिरः पश्चात्तु योज- येत् । त्रिरावर्त्तनयोगात्तु प्राणायामस्तु शब्दितः ॥ पूरकः कुम्भको रेच्यः प्राणायामास्त्रलक्षणः । नासिकाकृष्ट उच्छ्वासो ध्यातुः पूरक उच्यते ॥ कुम्भको निश्चलः श्वासो मुच्यमानस्तु रेचकः ॥ मोचनं विशेषयति विष्णुपुराणम् । नासंवृतमुखो जृम्भेद्धासकाशौ च वर्ज्जयेत् । नोच्चेर्हसेत् सशब्दञ्च न मुञ्चेत् पवनं बुधः ॥” इत्याह्निकाचारतत्त्वम् ॥ षोडशचतुरन्यतरसंख्यकप्रणवबीजान्यतरजपे- नैकनासापुटकरणकप्राणायामाङ्गवायुपूरणम् । यथा, मूलमन्त्रस्य बीजस्य प्रणवस्य वा षोडश- वारजपेन वामनासापुटे वायुपूरकं कुर्य्यादिति तन्त्रसारः ॥ * ॥ क्ली, प्रेतदेहनिष्पादकाशौच- कालदेयदशपिण्डम् । यथा, -- “पूरकेण तु पिण्डेन देहो निष्पाद्यते यतः । कृतस्य करणायोगात् पुनर्नावर्त्तयेत् क्रियाम् ॥” इति वायुपुराणम् ॥ ऋष्यशृङ्गः । “न स्वधाञ्च प्रयुञ्जीत प्रेतपिण्डे दशाहिके । भाषेतैतच्च वै पिण्डं यज्ञदत्तस्य पूरकम् ॥” अत्र भाषणविधौ एतत्पिण्डं यज्ञदत्तस्य पूरक- मित्येतावन्मात्रश्रुतेः शिरःपूरकमित्यादिविशे- षोल्लेखे प्रमाणं नास्ति । इति स्मार्त्तभट्टा- चार्य्याः ॥ प्रेतपिण्डैस्तथा दत्तैर्देहमाप्नोति भार्ग- वेति विष्णुधर्म्मोत्तरे देहश्रुतेर्देहपूरकमिति प्रयोगापत्तेश्च । तस्मादनिरुद्धभट्टाद्युक्तः केवल- पूरकप्रयोग एव युक्त इति । शातातपः । “भर्त्तुः पिण्डप्रदाने तु साध्वी स्त्री चेद्रजस्वला । वस्त्रं त्यक्त्वा पुनः स्नात्वा सैव दद्याच्च पूरकम् ॥” इति शुद्धितत्त्वम् ॥ * ॥ पूरणकर्त्तरि, त्रि । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः । ९ । २८९ । “प्राकारस्य च भेत्तारं परिखाणाञ्च पूरकम् । द्वाराणाञ्चैव भङ्क्तारं क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-218-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पूरक" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूरकपूरक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पूर् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: पूरक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूरक 📚 ➤ भरने वाला, पूरा करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूरक 📚पूरा करनेवाला । जिससे किसी की पूर्ति हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पूरक: पूर् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें