🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:12:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूरबला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूः+अबला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पूः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: पुनाति सा, गङ्गा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पुर् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. पू (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. पुर् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पू (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूःप्वौप्वः
द्वितीयापूम्प्वौपूः
तृतीयाप्वापूभ्याम्पूभिः
चतुर्थीप्वैपूभ्याम्पूभ्यः
पञ्चमीप्वाःपूभ्याम्पूभ्यः
षष्ठीप्वाःप्वोःपूनाम्
सप्तमीप्वाम्प्वोःपूषु
सम्बोधनहे पुहे प्वौहे प्वः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अबला

अर्थ: "दुर्बल,बलहीन "

संस्कृत: स्त्री · पर्याय: स्त्री, योषित्, योषा, नारी, सीमन्तिनी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अबला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अबला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. अबला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. अबला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. अबल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. अबल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अबला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअबलाअबलेअबलाः
द्वितीयाअबलाम्अबलेअबलाः
तृतीयाअबलयाअबलाभ्याम्अबलाभिः
चतुर्थीअबलायैअबलाभ्याम्अबलाभ्यः
पञ्चमीअबलायाःअबलाभ्याम्अबलाभ्यः
षष्ठीअबलायाःअबलयोःअबलानाम्
सप्तमीअबलायाम्अबलयोःअबलासु
सम्बोधनहे अबलेहे अबलेहे अबलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पू
पू
pū
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पू cl. 9. P. Ā. (Dhātup. xxxi, 12) पुनाति, पुनीते (3. pl. Ā. पुनते, AV., पुनते, RV.; 2. sg. Impv. P. पुनीहि, RV. &c., पुनाहि, SV.); cl. 1. Ā. (xxii, 70) पवते (of P. only Impv. -पव, RV. ix, 19, 3, and p. gen. pl. पवताम्, Bhag. x, 31; p. Ā. पुनान below, पवमान See p. 610, col. 3; 1. sg. Ā. पुनीषे, RV. vii, 85, 1; pf. पुपुवुः, ˚वे, Br.; अपुपोत्, RV. iii, 26, 8; aor. अपाविषुः Subj. अपविष्ट, RV.; fut. पविष्यति, पविता Gr.; ind.p. पूत्वा, AV.; पूत्वी, RV.; पवित्वा Gr.; -पूय and -पावम्, Br. &c.; inf. पवितुम्, Br.), to make clean or clear or pure or bright, cleanse, purify, purge, clarify, illustrate, illume (with सक्तुम्, ‘to cleanse from chaff, winnow’; with क्रतुम् or मनीषाम्, ‘to enlighten the understanding’; with हिरण्यम्, ‘to wash gold’), RV. &c. &c.; (met.) to sift, discriminate, discern; to think of or out, invent, compose (as a hymn), RV.; AV.; (Ā. पवते) to purify one's self, be or become clear or bright; (esp.) to flow off clearly (said of the Soma), RV.; to expiate, atone for, ib. vii, 28, 4; to pass so as to purify; to purify in passing or pervading, ventilate, RV. &c. (cf. √ पव्) : Pass. पूयते, to be cleaned or washed or purified; to be freed or delivered from (abl.), Mn.; MBh. &c.: Caus. पवयति or पावयति (ep. also ˚ते; aor. अपीपवत् Gr.; Pass. पाव्यते, Kāv.), to cleanse, purify, TS.; Br.; &c. : Desid., पुपूषति, पिपविषते Gr.: Desid. of Caus. पिपावयिषति Gr.
पू [cf. Gk. πῦρ; Umbr. pir; Germ. Feuer; Eng. fire.]
2. पू mfn. cleansing, purifying (ifc.; cf. अन्न-, उद-, घृत- &c.)
3. पू mfn. (√ 1. पा) drinking (see अग्रे-पू).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (640,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पू {c1c} {c4c} A., {c9c} U. (पवते, पूयते, पुनाति, पुनीते, पूत; caus. पावयति; desid. पुपूषति, पिपविषते) 1 To make pure, cleanse, purify (lit. and fig.); अवश्यपाव्यं पवसे Bk. 6. 64; 3. 18; पुण्याश्रमदर्शनेन तावदात्मानं पुनीमहे Ś. 1; Ms. 1. 105; 2. 62; Y. 1. 58; R. 1. 53; Bg. 10. 31. --2 To refine. --3 To clean from chaff, winnow. --4 To expiate, atone for. --5 To discern, discriminate. --6 To think out, devise, invent. --7 To become clear or pure (Atm.).
पू a. (At the end of comp.) Purifying, cleansing, refining; as in खलपू &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0714-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पू शोधे दि० आत्म० सक० सेट् । पूयते अपविष्ट । पुपुवे पूत ।
पू शोधे भ्वा० आ० सक० सेट् । पवते अपविष्ट । पुपुवे पूत० पवित्रः ।
पू शोधे क्य्रादि० प्वा० उभ० सक० सेट् । पुनाति पुनीते अपावीत् अपविष्ट पुपाव पुपुवे । आर्षे क्वचित् श्नाप्रत्ययस्य ह्रस्वः । “स्मरणात् पुनते पापं धारणात् पूर्वसञ्चितम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4393,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पू, ङ शोधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०- सक०-सेट् ।) शोध इह शुद्धीकरणम् । ङ, पवते पापिनं गङ्गा । इति दुर्गादासः ॥
पू, ङ य शोधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) अयं कैश्चिन्न मन्यते । ङ य, पूयते । इति दुर्गादासः ॥
पू, ञ गि शोधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्या०- प्वा०-उभ०-सक०-सेट् ।) ञ गि, जाह्नवी नः पुनातु । पुनीते । क्वचित् श्नाप्रत्ययस्यापि प्वादि- त्वात् ह्रस्व इति वररुचिः । तेन । “स्मरणात् पुनते पापं धारणात् पूर्व्वसञ्चितम् । दर्शनाल्लभते मोक्षमेतद्योगस्य लक्षणम् ॥” इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-211-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूःपू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पुर् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | पू (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
अबलाअबला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अबला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | अबला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूः 📚 ➤ cl. 9. P. Ā. (Dhātup. xxxi, 12) पुनाति, पुनीते (3. pl. Ā. पुनते, AV… उमा-कोश
संस्कृत: पुनाति सा, गङ्गा

अबला 📚 ➤ "दुर्बल,बलहीन "
संस्कृत: स्त्री · पर्याय: स्त्री, योषित्, योषा, नारी, सीमन्तिनी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पू 📚cl. 9. P. Ā. (Dhātup. xxxi, 12) पुनाति, पुनीते (3. pl. Ā. पुनते, AV…🔵🟣🟢🟤
अबला 📚नारी🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अबला
स्त्री के नाम (२.६.२) — स्त्री, योषित्, योषा, नारी, सीमन्तिनी, वधू, प्रतीपदर्शिनी, वामा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पूरबलापूः + अबलाविसर्ग → र् ससजुषो रुः (८.२.६६)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें