🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:01:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पू
pū
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पू cl. 9. P. Ā. (Dhātup. xxxi, 12) पुनाति, पुनीते (3. pl. Ā. पुनते, AV., पुनते, RV.; 2. sg. Impv. P. पुनीहि, RV. &c., पुनाहि, SV.); cl. 1. Ā. (xxii, 70) पवते (of P. only Impv. -पव, RV. ix, 19, 3, and p. gen. pl. पवताम्, Bhag. x, 31; p. Ā. पुनान below, पवमान See p. 610, col. 3; 1. sg. Ā. पुनीषे, RV. vii, 85, 1; pf. पुपुवुः, ˚वे, Br.; अपुपोत्, RV. iii, 26, 8; aor. अपाविषुः Subj. अपविष्ट, RV.; fut. पविष्यति, पविता Gr.; ind.p. पूत्वा, AV.; पूत्वी, RV.; पवित्वा Gr.; -पूय and -पावम्, Br. &c.; inf. पवितुम्, Br.), to make clean or clear or pure or bright, cleanse, purify, purge, clarify, illustrate, illume (with सक्तुम्, ‘to cleanse from chaff, winnow’; with क्रतुम् or मनीषाम्, ‘to enlighten the understanding’; with हिरण्यम्, ‘to wash gold’), RV. &c. &c.; (met.) to sift, discriminate, discern; to think of or out, invent, compose (as a hymn), RV.; AV.; (Ā. पवते) to purify one's self, be or become clear or bright; (esp.) to flow off clearly (said of the Soma), RV.; to expiate, atone for, ib. vii, 28, 4; to pass so as to purify; to purify in passing or pervading, ventilate, RV. &c. (cf. √ पव्) : Pass. पूयते, to be cleaned or washed or purified; to be freed or delivered from (abl.), Mn.; MBh. &c.: Caus. पवयति or पावयति (ep. also ˚ते; aor. अपीपवत् Gr.; Pass. पाव्यते, Kāv.), to cleanse, purify, TS.; Br.; &c. : Desid., पुपूषति, पिपविषते Gr.: Desid. of Caus. पिपावयिषति Gr.
पू [cf. Gk. πῦρ; Umbr. pir; Germ. Feuer; Eng. fire.]
2. पू mfn. cleansing, purifying (ifc.; cf. अन्न-, उद-, घृत- &c.)
3. पू mfn. (√ 1. पा) drinking (see अग्रे-पू).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (640,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पू {c1c} {c4c} A., {c9c} U. (पवते, पूयते, पुनाति, पुनीते, पूत; caus. पावयति; desid. पुपूषति, पिपविषते) 1 To make pure, cleanse, purify (lit. and fig.); अवश्यपाव्यं पवसे Bk. 6. 64; 3. 18; पुण्याश्रमदर्शनेन तावदात्मानं पुनीमहे Ś. 1; Ms. 1. 105; 2. 62; Y. 1. 58; R. 1. 53; Bg. 10. 31. --2 To refine. --3 To clean from chaff, winnow. --4 To expiate, atone for. --5 To discern, discriminate. --6 To think out, devise, invent. --7 To become clear or pure (Atm.).
पू a. (At the end of comp.) Purifying, cleansing, refining; as in खलपू &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0714-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पू शोधे दि० आत्म० सक० सेट् । पूयते अपविष्ट । पुपुवे पूत ।
पू शोधे भ्वा० आ० सक० सेट् । पवते अपविष्ट । पुपुवे पूत० पवित्रः ।
पू शोधे क्य्रादि० प्वा० उभ० सक० सेट् । पुनाति पुनीते अपावीत् अपविष्ट पुपाव पुपुवे । आर्षे क्वचित् श्नाप्रत्ययस्य ह्रस्वः । “स्मरणात् पुनते पापं धारणात् पूर्वसञ्चितम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4393,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पू, ङ शोधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आत्म०- सक०-सेट् ।) शोध इह शुद्धीकरणम् । ङ, पवते पापिनं गङ्गा । इति दुर्गादासः ॥
पू, ङ य शोधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) अयं कैश्चिन्न मन्यते । ङ य, पूयते । इति दुर्गादासः ॥
पू, ञ गि शोधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्या०- प्वा०-उभ०-सक०-सेट् ।) ञ गि, जाह्नवी नः पुनातु । पुनीते । क्वचित् श्नाप्रत्ययस्यापि प्वादि- त्वात् ह्रस्व इति वररुचिः । तेन । “स्मरणात् पुनते पापं धारणात् पूर्व्वसञ्चितम् । दर्शनाल्लभते मोक्षमेतद्योगस्य लक्षणम् ॥” इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-211-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें