🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:58:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूरित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूरित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पूरित

अर्थ: भरा हुआ, पूरा

संस्कृत: आप्यायने · पर्याय: पूर्ण

अंग्रेज़ी: to satisfy, to complete, to fullfull, to fill

व्युत्पत्ति: पूर् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूरित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पूर् + क्त
  2. पूरित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पूर् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पूरित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूरितःपूरितौपूरिताः
द्वितीयापूरितम्पूरितौपूरितान्
तृतीयापूरितेनपूरिताभ्याम्पूरितैः
चतुर्थीपूरितायपूरिताभ्याम्पूरितेभ्यः
पञ्चमीपूरितात् / पूरिताद्पूरिताभ्याम्पूरितेभ्यः
षष्ठीपूरितस्यपूरितयोःपूरितानाम्
सप्तमीपूरितेपूरितयोःपूरितेषु
सम्बोधनहे पूरितहे पूरितौहे पूरिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पूर् (चुरादिगण) · अर्थ: तृप्त करना, पूर्ण करना, पूर्ण होना, भरना (आप्यायने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपूरति / पूरयतिपूरतः / पूरयतःपूरन्ति / पूरयन्ति
मध्यमपूरयसि / पूरसिपूरथः / पूरयथःपूरथ / पूरयथ
उत्तमपूरयामि / पूरामिपूरयावः / पूरावःपूरयामः / पूरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पूरति · लट् (आत्मने.): पूरयते · लिट्: पुपूर · लिट् (आत्मने.): पूरयाञ्चक्रे · लुट्: पूरयिता · लुट् (आत्मने.): पूरयिता · लृट्: पूरयिष्यति · लृट् (आत्मने.): पूरयिष्यते · लोट्: पूरतात् · लोट् (आत्मने.): पूरयताम् · लङ्: अपूरत् · लङ् (आत्मने.): अपूरयत · विधिलिङ्: पूरयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): पूरयेत · आशीर्लिङ्: पूर्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पूरयिषीष्ट · लुङ्: अपूपुरत् · लुङ् (आत्मने.): अपूपुरत · लृङ्: अपूरयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अपूरयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पूरण · ण्वुल्: पूरकः · तृच्: पूरिता · यत्: पूर्यः · ण्यत्: पूर्यः · तव्य: पूरितव्यः · अनीयर्: पूरणीयः · क्त: पूर्णः · क्तवतु: पूर्णवान् · शतृ: पूरन् · स्य-शतृ: पूरिष्यन् · शानच्: पूरयमाणः · क्त्वा: पूरित्वा · ल्यप्: प्रपूर्य · तुमुन्: पूरितुम् · णमुल्: पूरम् · घञ्: पूरः · क्तिन्: पूर्ति · क्वसु: पुपूर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पूरित
पूरित
pūrita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भरा हुआ (3.1.97) पूर्ण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूरित वि॰ [सं॰]
१. भरा हुआ । परिपूर्ण । लबालब ।
२. तृप्त ।
३. गुणा किया हुआ । गुणित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूरित mfn. filled, completed &c.
made full or strong, intensified (as a sound), MBh.
filled with wind, blown (as a conch), BhP.
multiplied, overspread, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (642,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूरित p. p. 1 Filled, complete. --2 Overspread, covered over with. --3 Multiplied.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0715-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूरित त्रि० पूर--क्त । १ पूर्णे २ गुणिते च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4397,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूरितं, त्रि, (पूर्य्यते स्मेति । पॄ पूरि वा + क्तः । “वा दान्तशान्तपूर्णेति ।” ७ । २ । २७ । इति पक्षे इट् ।) कृतपूरणम् । तत्पर्य्यायः । पूर्णम् २ । इत्यमरः । ३ । १ । ९८ ॥ गुणितञ्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-218-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "पूरित" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूरितपूरित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पूर् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: पूरित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पूर् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूरित 📚 ➤ भरा हुआ, पूरा
संस्कृत: आप्यायने · पर्याय: पूर्ण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूरित 📚भरा हुआ । परिपूर्ण । लबालब🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पूरित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पूरित: पूर् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें