🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:20:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूर्णक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूर्णक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पूर्णक

अर्थ: एक प्रकार का वृक्ष

व्युत्पत्ति: पूर्ण + कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूर्णक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पूर्णक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पूर्ण् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पूर्णक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूर्णकःपूर्णकौपूर्णकाः
द्वितीयापूर्णकम्पूर्णकौपूर्णकान्
तृतीयापूर्णकेनपूर्णकाभ्याम्पूर्णकैः
चतुर्थीपूर्णकायपूर्णकाभ्याम्पूर्णकेभ्यः
पञ्चमीपूर्णकात् / पूर्णकाद्पूर्णकाभ्याम्पूर्णकेभ्यः
षष्ठीपूर्णकस्यपूर्णकयोःपूर्णकानाम्
सप्तमीपूर्णकेपूर्णकयोःपूर्णकेषु
सम्बोधनहे पूर्णकहे पूर्णकौहे पूर्णकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पूर्णक
पूर्णक
pūrṇaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूर्णक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मुर्गा । कुक्कुट । ताम्रचूड़ ।
२. देवताओं की एक योनि ।
३. चाष या चाख पक्षी (को॰) ।
४. दे॰ पूर्ण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूर्णक m. a species of tree, R.
the blue jay (= स्वर्ण-चूड), MBh. (Nīlak.)
a cock, MW.
a partic. vessel or utensil (used by the Magas), VP.
= धान्य-ज्वर, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (642,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूर्णकः 1 A kind of tree. --2 A cock. --3 The blue jay.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0716-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्णक पुंस्त्री० पूर्ण + संज्ञायां कन् । स्वर्णच्डखगे मेदि० । स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । स्वार्थे क । पूर्णशब्दार्थे स्त्रियां टाप् अत इत्त्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4398,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्णकः, पुं, (पूर्ण + “संज्ञायां कन् ।” ५ । ३ । ७५ । इति कन् ।) स्वर्णचूडपक्षी । इति मेदिनी । के, १२५ ॥ (देवयोनिविशेषः । यथा, महा- भारते । ७ । ५५ । ४ । “नटनर्त्तकगन्धर्व्वैः पूर्णकैर्वर्द्धेमानकैः । नित्योद्योगैश्च क्रीडद्भिस्तत्र स्म परिहर्षिताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-219-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूर्णकपूर्णक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पूर्ण् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: पूर्णक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पूर्ण् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूर्णक 📚 ➤ एक प्रकार का वृक्ष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूर्णक 📚मुर्गा । कुक्कुट । ताम्रचूड़🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पूर्णक: पूर्ण् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

  • पूर्णक: पूर्ण + कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें