🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:54:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पूर्वा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पूर्वाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पूर्वाः

अर्थ: सामने होने वाला, प्रथम, प्रमुख

संस्कृत: पूर्वा दिक्

व्युत्पत्ति: पूर्व + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पूर्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. पूर्वा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. पूर्व (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. पूर्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. पूर्वा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. पूर्व (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पूर्वा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूर्वापूर्वेपूर्वाः
द्वितीयापूर्वाम्पूर्वेपूर्वाः
तृतीयापूर्वयापूर्वाभ्याम्पूर्वाभिः
चतुर्थीपूर्वायैपूर्वाभ्याम्पूर्वाभ्यः
पञ्चमीपूर्वायाःपूर्वाभ्याम्पूर्वाभ्यः
षष्ठीपूर्वायाःपूर्वयोःपूर्वाणाम्
सप्तमीपूर्वायाम्पूर्वयोःपूर्वासु
सम्बोधनहे पूर्वेहे पूर्वेहे पूर्वाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पूर्वा
पूर्वा
pūrvā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूर्वा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पूर्व दिशा । पूरब ।
२. ग्यारहवाँ नक्षत्र । दे॰ पूर्वाफाल्गुनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूर्वा (आ), f. (with or sc. दिश्) the east, MBh.; R.
N. of a country to the east of Madhya-deśa, L.
of the Nakṣatras Pūrva-phalgunī, Pūrvāṣāḍhā and Pūrvabhadrapadā collectively, Var.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (643,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्व्वा, स्त्री, (पूर्व्व + टाप् ।) पूर्व्वदिक् । तत्- पर्य्यायः । प्राची २ पुरा ३ माघोनी ४ ऐन्द्री ५ माघवती ६ । तद्दिग्भववायुगुणाः । “पूर्व्वस्तु मधुरो वातः स्निग्धः कटुरसान्वितः । गुरुर्विदाहशमनो वातदः पित्तनाशनः ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ अपि च । राजवल्लभः । “प्राग्वातो मधुरः क्षारो वह्निमान्द्यकरो गुरुः । वैरस्यगोरवौष्ण्यानि करोत्यप्स्वोषधीषु च ॥ भग्नोत्पिष्टक्षताद्येषु रागश्वयथुदाहकृत् । सन्निपातज्वरश्वासत्वग्दोषार्शोविषक्रिमीन् ॥ कोपयेदामवातञ्च घनसंघातकारणम् ॥” ॥ * ॥ तद्दिगधिपतयः मेषसिंहधनूराशयः । यथा, -- “प्रागादिककुभां नाथा यथासंख्यं प्रदक्षिणम् । मेषाद्या राशयो ज्ञेयास्त्रिरावृत्तिपरिभ्रमात् ॥ इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-223-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पूर्वा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पूर्वाःपूर्वा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पूर्व् + अच्)
अन्य सम्भावना: पूर्वा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | पूर्व (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पूर्वाः 📚 ➤ सामने होने वाला, प्रथम, प्रमुख
संस्कृत: पूर्वा दिक्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पूर्वा 📚पूर्व दिशा । पूरब🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पूर्वाः: पूर्व् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें