🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:06:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पृच्छय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पृत्+शय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पृत्

अर्थ: तुक्" सेना

व्युत्पत्ति: पृ + क्विप्, तुक् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पृत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पृत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पृत् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापृत् / पृद्पृतौपृतः
द्वितीयापृतम्पृतौपृतः
तृतीयापृतापृद्भ्याम्पृद्भिः
चतुर्थीपृतेपृद्भ्याम्पृद्भ्यः
पञ्चमीपृतःपृद्भ्याम्पृद्भ्यः
षष्ठीपृतःपृतोःपृताम्
सप्तमीपृतिपृतोःपृत्सु
सम्बोधनहे पृत् / हे पृद्हे पृतौहे पृतः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

शय

अर्थ: लेटने वाला, सोने वाला

संस्कृत: हस्तः · पर्याय: पञ्चशाख, पाणि, हस्त, कर

व्युत्पत्ति: शी + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. शय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. शय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — शय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशयःशयौशयाः
द्वितीयाशयम्शयौशयान्
तृतीयाशयेनशयाभ्याम्शयैः
चतुर्थीशयायशयाभ्याम्शयेभ्यः
पञ्चमीशयात् / शयाद्शयाभ्याम्शयेभ्यः
षष्ठीशयस्यशययोःशयानाम्
सप्तमीशयेशययोःशयेषु
सम्बोधनहे शयहे शयौहे शयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पृत्
पृत्
pṛt
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृत् f. (only in loc. pl. पृत्सु, in one place [i, 129, 4] पृत्सुषु, RV.; but according to Vop. also in other cases, viz. पृतस्, पृता, पृद्भ्याम्) battle, contest, strife.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (645,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृत् f. An army. (This word has no forms for the first five inflections and is optionally substituted for पृतना after acc. dual).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0718-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृत् स्त्री पृ--पालने क्विप् । सेनायाम् ऋ० २ । २७ । १५ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4412,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पृत्पृत् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पृत् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
शयशय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: शि + अच्)
अन्य सम्भावना: शय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पृत् 📚 ➤ तुक्" सेना

शय 📚 ➤ लेटने वाला, सोने वाला
संस्कृत: हस्तः · पर्याय: पञ्चशाख, पाणि, हस्त, कर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पृत् 📚f. (only in loc. pl. पृत्सु, in one place [i, 129, 4] पृत्सुषु, RV.;…🔵🟣🟢
शय 📚शय्या🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
शय
हाथ (२.६.८२) — पंचशाख, पाणि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पृच्छयपृत् + शयछत्व शश्छोऽटि (८.४.६३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पृत्: पृ + क्विप्, तुक् (कोश-व्युत्पत्ति)
  • शय: शि + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬