🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:38:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पृच्छा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पृच्छा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पृच्छा

अर्थ: प्रश्न करना, पूछना, पूछताछ करना

संस्कृत: प्रश्नः · पर्याय: प्रश्न, अनुयोग, स्वित्, उत, अथो

व्युत्पत्ति: प्रच्छ् + अङ् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पृच्छा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. पृच्छा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. पृच्छा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. पृच्छा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पृच्छा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापृच्छापृच्छेपृच्छाः
द्वितीयापृच्छाम्पृच्छेपृच्छाः
तृतीयापृच्छयापृच्छाभ्याम्पृच्छाभिः
चतुर्थीपृच्छायैपृच्छाभ्याम्पृच्छाभ्यः
पञ्चमीपृच्छायाःपृच्छाभ्याम्पृच्छाभ्यः
षष्ठीपृच्छायाःपृच्छयोःपृच्छानाम्
सप्तमीपृच्छायाम्पृच्छयोःपृच्छासु
सम्बोधनहे पृच्छेहे पृच्छेहे पृच्छाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पृच्छा
पृच्छा
pṛcchā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रश्न के नाम (1.6.10) प्रश्न · अनुयोग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पृच्छा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रश्न । सवाल । जानकारी के लिये प्रश्न
२. भविष्य संबंधी जिज्ञासा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृच्छा f. asking, questioning (acc.), question about (comp.), Kāv.
an inquiry into the future, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (645,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पृच्छा 1 Questioning, asking, inquiring. --2 An inquiry into the future.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0718-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृच्छा स्त्री प्रच्छ--अङ् संप्रसारणम् । प्रश्ने १ ज्ञातुमिच्छया कथनाय प्रेरणे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4412,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पृच्छा, स्त्री, (प्रच्छ जिज्ञासायाम् + “गुरोश्च हलः ।” ३ । ३ । १०३ । इति अः ।) प्रश्नः । इत्यमरः । १ । ६ । १० ॥ (यथा, नैषषचरिते । १९ । ६० । “इह किमुषसि पृच्छाशंसिकिशब्दरूप- प्रतिनियमितवाचा वायसेनैष पृष्टः । भण फणिभवशास्त्रे तातङः स्थानिनौका वितिविहिततुहीवागुत्तरः कोकिलोऽभूत् ॥” “पृच्छा तन्त्रात् यथाम्नायं विधिना प्रश्न उच्यते ॥” इति च वैद्यकचरके सूत्रस्थाने त्रिंशेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-224-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पृच्छापृच्छा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पृच्छा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | पृच्छा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पृच्छा 📚 ➤ प्रश्न करना, पूछना, पूछताछ करना
संस्कृत: प्रश्नः · पर्याय: प्रश्न, अनुयोग, स्वित्, उत, अथो

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पृच्छा 📚प्रश्न । सवाल । जानकारी के लिये प्रश्न🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पृच्छा
प्रश्न के नाम (१.६.१०) — प्रश्न, अनुयोग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬