🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:42:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पेयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पेयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पेयः

अर्थ: पीने के योग्य, चढ़ा जाने के लायक

व्युत्पत्ति: पा+ण्यत् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पेय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापेयःपेयौपेयाः
द्वितीयापेयम्पेयौपेयान्
तृतीयापेयेनपेयाभ्याम्पेयैः
चतुर्थीपेयायपेयाभ्याम्पेयेभ्यः
पञ्चमीपेयात् / पेयाद्पेयाभ्याम्पेयेभ्यः
षष्ठीपेयस्यपेययोःपेयानाम्
सप्तमीपेयेपेययोःपेयेषु
सम्बोधनहे पेयहे पेयौहे पेयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पेय
पेय
peya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पेय १ वि॰ [सं॰]
१. पीने योग्य । जिसे पी सकें ।
२. जो पान किया जाय ।
पेय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पीने की वस्तु । वह चीज जो पीनी के काम में आती हो । जैसे, पानी, दूध, शराब, आदि ।
२. जल । पानी ।
३. दूध । दुग्ध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पेय mfn. to be drunk or quaffed, drinkable, MBh.; Kāv. &c.
to be tasted, tastable, MBh. (opp. to घ्रेय, स्पृश्य &c.)
to be taken (as medicine), Car.
to be drunk in or enjoyed by (cf. श्रोत्र-प्˚)
पेय m. (sc. यज्ञ-क्रतु) a drink offering, libation, ŚāṅkhŚr.
पेय n. a drink, beverage, MBh.; R.; Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (648,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पेय a. [पा-पाने कर्मणि यत्] 1 Drinkable, fit to be quaffed or drunk. --2 [] Sapid. --यं 1 Water. --2 Milk. --3 A drink, beverage. --या 1 Rice gruel. --2 A drink mixed with a small quantity of boiled rice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0720-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पेय त्रि० पा--पाने कर्मणि यत् । १ पातव्ये २ जले नेदि० । ३ दुग्धे शब्दच० । ४ अष्टविधान्नान्तर्गते तरलयवाग्वादौ अन्नभेदे “भोज्यं षेयंतथा चूष्यं लेह्यं खाद्यञ्च चर्वणम् । निष्पेय ञ्चैव भक्ष्यं स्यादन्नमष्टविधं स्मृतम्” राजनि० । ५ सिक्थ युक्तपेयद्रव्ये स्त्री । “पेया स्वेदाग्निजननी वातपर्चो- ऽनुलोमनी । क्षुत्तृष्णाग्लानिदौर्वल्यकृक्षिरोगविनाशिनी” राजव० । ६ श्राणायां मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4419,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पेयं, क्ली, (पीयते यदिति । पा पाने + कर्म्मणि यत् । “ईद्यति ।” ६ । ४ । ६५ । इति आत ईत् ततो गुणः ।) जलम् । इति मेदिनी । ये, ३९ ॥ दुग्धम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ अष्टविधा- न्नान्तर्गतान्नविशेषः । यथा, -- “भोज्यं पेयं तथा चूष्यं लेह्यं खाद्यञ्च चर्वणम् । निष्पेयञ्चैव भक्ष्यं स्यादन्नमष्टविधं स्मृतम् ॥” इति राजनिर्धण्टः ॥ पातव्ये, त्रि । इति मेदिनी । ये, ३९ ॥ (यथा, महाभारते । १४ । ४४ । १० । “सर्व्वेषां भक्ष्यभोज्यानामन्नं परममुच्यते । द्रवाणाञ्चैव सर्व्वेषां पेयानामाप उत्तमाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-232-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पेय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पेयःपेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पी + यत्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पेयः 📚 ➤ पीने के योग्य, चढ़ा जाने के लायक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पेय 📚पीने योग्य । जिसे पी सकें🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पेयः: पी + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें