🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:07:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पेलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पेलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पेलम्

अर्थ: उड़ाना, फेंकना, प्रेरणा करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: क्षेपे

अंग्रेज़ी: to throw, to make something fly

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — पिल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. अव्यय — पेल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. पेल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. पेल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. पेल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  6. पेल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — पिल् (चुरादिगण) · अर्थ: उड़ाना, फेंकना, प्रेरणा करना (क्षेपे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपेलयतेपेलयेतेपेलयन्ते
मध्यमपेलयसेपेलयेथेपेलयध्वे
उत्तमपेलयेपेलयावहेपेलयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): पेलयते · लिट् (आत्मने.): पेलयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): पेलयिता · लृट् (आत्मने.): पेलयिष्यते · लोट् (आत्मने.): पेलयताम् · लङ् (आत्मने.): अपेलयत · विधिलिङ् (आत्मने.): पेलयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): पेलयिषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अपीपिलत · लृङ् (आत्मने.): अपेलयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पेलन · ण्वुल्: पेलकः · तृच्: पेलयिता · यत्: पेल्यः · तव्य: पेलयितव्यः · अनीयर्: पेलनीयः · क्त: पेलितः · क्तवतु: पेलितवान् · शानच्: पेलयमानः · क्त्वा: पेलयित्वा · ल्यप्: प्रपेल्य · तुमुन्: पेलयितुम् · णमुल्: पेलम् · क्तिन्: पेल्ति · क्वसु: पेलयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पिल्
पिल्
pil
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिल् cl. 10. P. पेलयति, to throw, send, impel, incite, Dhātup. xxxii, 65 (cf. पेल्, विल्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (628,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिल्1 {c10c} U. (पेलयति-ते) 1 To throw, cast. --2 To send, direct. --3 To incite, prompt. [1] Correction submitted by on 20170131. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/335. note: it's a verb; lost virama.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0703-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पेलम्अव्यय — पिल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — पेल् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | पेल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पेलम् 📚 ➤ उड़ाना, फेंकना, प्रेरणा करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: क्षेपे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पिल् 📚cl. 10. P. पेलयति, to throw, send, impel, incite, Dhātup. xxxii, 65 (c…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पेलम्: पिल् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें