🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:53:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पेशल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पेशल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पेशल

अर्थ: मृदु, मुलायम्, सुकुमार

संस्कृत: चतुरः · पर्याय: दक्ष, चतुर, पटु, सूत्थान, उष्ण

व्युत्पत्ति: पिश्+अलच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पेशल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पेशल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पेशल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापेशलःपेशलौपेशलाः
द्वितीयापेशलम्पेशलौपेशलान्
तृतीयापेशलेनपेशलाभ्याम्पेशलैः
चतुर्थीपेशलायपेशलाभ्याम्पेशलेभ्यः
पञ्चमीपेशलात् / पेशलाद्पेशलाभ्याम्पेशलेभ्यः
षष्ठीपेशलस्यपेशलयोःपेशलानाम्
सप्तमीपेशलेपेशलयोःपेशलेषु
सम्बोधनहे पेशलहे पेशलौहे पेशलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पेशल
पेशल
peśala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुशल/फुर्तीला (2.10.19) दक्ष · चतुर · पटु · सूत्थान · उष्ण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पेशल १ वि॰ [सं॰]
१. मनोमुग्धकारी । मनोहर । सुंदर ।
२. चतुर । प्रवीण ।
३. धूर्त । चालाक ।
४. कोमल । गृदु ।
५. क्षीण । कृश । तनु । जैसे, कटि (को॰) ।
पेशल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु ।
२. सौंदर्य । लावण्य । सुंदरता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पेशल mf(आ)n. (g. सिध्मादि) artificially formed, adorned, decorated, VS.; TBr.
beautiful, charming, lovely, pleasant, MBh.; Kāv. &c.
soft, tender, delicate, Kālid.
expert, skilful, clever, Bhartṛ.
fraudulent, crafty, L.
पेशल m. N. of Viṣṇu, V.
पेशल n. charm, grace, beauty, loveliness, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (648,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पेश(ष-स)ल a. 1 Soft, tender, delicate; पुष्पचापमिव पेशलं स्मरः R. 11. 45; 9. 40; Me. 93. --2 Thin, slender (as waist); R. 13. 34. --3 Lovely, beautiful, charming, good; Bv. 2. 2. --4 Expert, clever, skilful; Bh. 3. 56; एकोन्मीलनपेशलः U. 6. 34. --5 Crafty, fraudulent. --6 Decorated, adorned. --लं Beauty. --लः N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0720-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पेश(ष)(स)ल त्रि० पिश(ष)(स)--अलच् । १ सुन्दरे २ दक्षे ३ कोमले च अमरः । मूर्द्धन्यदन्त्यमध्योऽप्युक्तार्थेषु भरतः । ४ धूर्त्ते शब्दर० । पेशोरूपमस्त्यस्य सिध्मा० लच् । ५ विष्णौ पु० । “अक्रूरः पेशलो दक्षः” विष्णुस०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4419,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पेशलः, त्रि, (पिश अवयवे + भावे घञ् । पेशं लातीति । ला + कः । यद्वा, पेशोऽस्यास्तीति । सिध्मादित्वात् लच् ।) चारुः । (यथा, देवी- भागवते । ५ । ९ । ५९ । “महिषस्य वचः श्रुत्वा पेशलं मन्त्रिसत्तमः । जगाम तरसा कामं गजाश्वरथसंयुतः ॥”) सुन्दरः । (यथा, रघुः । ९ । ४० । “युवतयः कसुमं दधुराहितं तदलके दलकेसरपेशलम् ॥”) दक्षः । चतुरः । कोमलः । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, मुकुन्दमालायाम् । २१ । “इदं शरीरं परिणामपेशलं पतत्यवश्यं श्लथसन्धि जर्जरम् । किमौषधैः क्लिश्यसि मूढ दुर्म्मते ! निरामयं कृष्णरसायनं पिब ॥”) घूर्त्तः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-233-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पेशलपेशल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पेशल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पेशल 📚 ➤ मृदु, मुलायम्, सुकुमार
संस्कृत: चतुरः · पर्याय: दक्ष, चतुर, पटु, सूत्थान, उष्ण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पेशल 📚मनोमुग्धकारी । मनोहर । सुंदर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पेशल
कुशल/फुर्तीला (२.१०.१९) — दक्ष, चतुर, पटु, सूत्थान, उष्ण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें