🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:11:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पेषल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पेषल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पेषल

अर्थ: मृदु, मुलायम्, सुकुमार

व्युत्पत्ति: पिष्+अलच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पेषल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पेषल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पेषल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापेषलःपेषलौपेषलाः
द्वितीयापेषलम्पेषलौपेषलान्
तृतीयापेषलेनपेषलाभ्याम्पेषलैः
चतुर्थीपेषलायपेषलाभ्याम्पेषलेभ्यः
पञ्चमीपेषलात् / पेषलाद्पेषलाभ्याम्पेषलेभ्यः
षष्ठीपेषलस्यपेषलयोःपेषलानाम्
सप्तमीपेषलेपेषलयोःपेषलेषु
सम्बोधनहे पेषलहे पेषलौहे पेषलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पेषल
पेषल
peṣala
🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पेश(ष-स)ल a. 1 Soft, tender, delicate; पुष्पचापमिव पेशलं स्मरः R. 11. 45; 9. 40; Me. 93. --2 Thin, slender (as waist); R. 13. 34. --3 Lovely, beautiful, charming, good; Bv. 2. 2. --4 Expert, clever, skilful; Bh. 3. 56; एकोन्मीलनपेशलः U. 6. 34. --5 Crafty, fraudulent. --6 Decorated, adorned. --लं Beauty. --लः N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0720-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पेषलः, त्रि, (पेषोऽस्यास्तीति । पेष + सिध्मादि- त्वात् लच् ।) पेशलः । इत्यमरटीकायां भरत- रमानाथौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-233-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पेषलपेषल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पेषल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पेषल 📚 ➤ मृदु, मुलायम्, सुकुमार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पेषल 📚(ष-स)ल a. 1 Soft, tender, delicate; पुष्पचापमिव पेशलं स्मरः R. 11. 45;…🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें