🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:18:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पैराव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पैः+आव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पैः

अर्थ: पीने वाला, चढ़ा जाने वाला

व्युत्पत्ति: पा + विच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पा (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, बहुवचन
  2. प (पुं.) — तृतीया विभक्ति, बहुवचन
  3. प (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पा (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापम्पेपानि
द्वितीयापम्पेपानि
तृतीयापेनपाभ्याम्पैः
चतुर्थीपायपाभ्याम्पेभ्यः
पञ्चमीपात् / पाद्पाभ्याम्पेभ्यः
षष्ठीपस्यपयोःपानाम्
सप्तमीपेपयोःपेषु
सम्बोधनहे पहे पेहे पानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

आव

अर्थ: संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण होना, बढ़ाना, शक्तिमान होना

संस्कृत: रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु

अंग्रेज़ी: to protect,to go, to desire, to wish, to love, to please, to satisfy, to enter, to hear, to own, to order, to command, to request, to beg, to act, to glow, to shine, to obtain, to hug, to embrace, to kill, to hurt, to grow, to gain power

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. अव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  3. आव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव् + घञ्
  4. अव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अव् (भ्वादिगण) · अर्थ: संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण होना, बढ़ाना, शक्तिमान होना (रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआवआवतुःआवुः
मध्यमआविथआवथुःआव
उत्तमआवआविवआविम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अवति · लिट्: आव · लुट्: अविता · लृट्: अविष्यति · लोट्: अवतात् · लङ्: आवत् · विधिलिङ्: अवेत् · आशीर्लिङ्: अव्यात् · लुङ्: आवीत् · लृङ्: आविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अवन · ण्वुल्: आवकः · तृच्: अविता · ण्यत्: आव्यः · तव्य: अवितव्यः · अनीयर्: अवनीयः · क्त: अवितः · क्तवतु: अवितवान् · शतृ: अवन् · स्य-शतृ: अविष्यन् · क्त्वा: अवित्वा · ल्यप्: प्राव्य · तुमुन्: अवितुम् · णमुल्: आवम् · घञ्: आवः · क्तिन्: ऊति · क्वसु: वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पा
पा
pā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पा संज्ञा पुं॰ [हिं॰ पाद, फा़॰ पा] पैर । चरण । उ॰—(क) परि पा करि बिनती घनी नीमरजा हौं कीन । अब न नारि अर करि सकै जदुबर परम प्रवीन ।—स॰ सप्तक, पृ॰ २२० । (ख) पा पकरो बैनी तजो धरमै करिए आजु । भोर होत मनभावतो भलो भूलि सुभ काजु ।—भिखारी॰ ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ४८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पा f. guarding, protecting, L.
पा f. = पूत and पूरितक.
1. पा cl. 1. P. (Dhātup. xxii, 27) पिबति (Ved. and ep. also Ā. ˚ते; rarely पिपति, ˚ते, Kāṭh.; Br.) cl. 2. पाति, पाथस्, पान्ति, RV.; AV.; p. Ā. पपान, RV., पिपान, AV. (pf. P. पपौ, 2. sg. पपाथ, RV.; पपिथ, Pāṇ. vi, 4, 64, Sch.; पपीयात्, RV.; p. पपिवस्, AV.; Ā. पपे, पपिरे, RV.; p. पपान, ib.; aor. or impf. अपात्, RV. [cf. Pāṇ. ii, 4, 77]; 3. pl. अपुः [?] RV. i, 164, 7; -पास्त, AV. xii, 3, 43; Prec. 3. sg. पेयास्, RV.; fut. पास्यति, ˚ते, Br. &c.; पाता Gr.; ind.p. पीत्वा, RV. &c. &c., ˚त्वी, RV.; -पाय, AV. &c. &c.; -पीय, MBh.; पायम्, Kāvyād.; inf. पिबध्यै, RV.; पातुम्, MBh. &c.; पातवे, AV.; Br.; पातवै, RV.), to drink, quaff, suck, sip, swallow (with acc., rarely gen.), RV. &c. &c.; (met.) to imbibe, draw in, appropriate, enjoy, feast upon (with the eyes, ears &c.), Mn.; MBh.; Kāv. &c.; to drink up, exhaust, absorb, BhP.; Pañc.; to drink intoxicating liquors, Buddh. : Pass. पीयते, AV. &c. &c.: Caus. पाययति, ˚ते (pf. पाययाम् आसा, MBh.; aor. अपीप्यत्, Pāṇ. vii, 4, 4; ind.p. पाययित्वा, MBh.; inf. पाययितवै, ŚBr.), to cause to drink, give to drink, water (horses or cattle), RV. &c. &c.: Desid. पिपासति (RV. also पिपीषति), to wish to drink, thirst, ib. : Desid. of Caus. पिपाययिषति, to wish or intend to give to drink, Kāṭh. : Intens. पेपीयते (p. ˚यमान also with pass meaning), to drink greedily or repeatedly, Up.; Hariv.
पा [cf. Gk. πέ-πω-κα; Aeol. πώ-νω = πίνω; Lat. pō-tus, pō-tum, bibo for pi-bo; Slav. pi-ja, pi-ti]
2. पा mfn. drinking, quaffing &c. (cf. अग्रे-, ऋतु-, मधु-, सोम- &c.)
3. पा cl. 2. P. (Dhāt. xxiv, 48) पाति (Impv. पाहि; pr. p. P. पात् Ā. पान, RV.; pf. पपौ Gr.; aor. अपासीत्, Rājat. Subj. पासति, RV.; fut. पास्यति, पाता Gr.; Prec. पायात्, Pāṇ. vi, 4, 68, Sch.; inf. पातुम्, MBh.), to watch, keep, preserve; to protect from, defend against (abl.), RV. &c. &c.; to protect (a country) i.e. rule, govern, Rājat.; to observe, notice, attend to, follow, RV.; AitBr. : Caus. पालयति See √ पाल्: Desid. पिपासति Gr.: Intens. पापायते, पापेति, पापाति, ib.
पा [cf. Zd. pā, paiti; Gk. πά-ομαι, πέ-πα-μαι, πῶ-ν, &c.; Lat. pa-sco, pa-bulum; Lith. pë-mů́]
4. पा mfn. keeping, protecting, guarding &c. (cf. अपान-, रिता-, गो-, तनू- &c.)
5. पा cl. 3. Ā. पिपीते, to rise against, be hostile (see 2. अनूत्-√ 5. पा, p. 41; 2. उत्-पा, p. 181; प्रत्य्-उत्- √ 5. पा, p. 677).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (573,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पा {vI.v} {c1c} P. (पिबति, पीत; pass. पीयते) 1 To drink, quaff; पिब स्तन्यं पोत Bv. 1. 60; दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः Ve. 1. 15; R. 3. 54; Ku. 3. 36; Māl. 8. 5; Bk. 14. 92; 15. 6. --2 To kiss; पिबत्यसौ पाययते च सिंधूः R. 13. 9, Ś. 1. 24. --3 To drink in, inhale; R. 7. 63. --4 To drink in (with the eyes or ears), feast on, look at or listen to intently; समदुःखः पीयते नयनाभ्यां V. 1; निवातपद्मस्तिमितेन चक्षुषा नृपस्य कांतं पिबतः सुताननं R. 3. 17; 2. 19, 73; 11. 36; 13. 30; Me. 16; [] Ku. 7. 64. --5 To absorb, drink or swallow up; (बाणैः) आयुर्देहातिगैः पीतं रुधिरं तु पतत्रिमिः R. 12. 48. --6 To drink intoxicating liquors. --Caus. ( पाययति-ते) 1 To cause to drink, give to drink; R. 13. 9; Bk. 8. 41, 62. --2 To water. --Desid. ( पिपासति) To wish to drink &c.; हालाहलं खलु पिपासति कौतुकेन Bv. 1. 95. {vII.v} {c2c} P. (पाति, पात) 1 To protect, guard, keep, defend, preserve; (oft. with abl.); पर्याप्तोसि प्रजाः पातुं R. 10. 25; पातु त्वा… … भूतेशस्य भुजंगवल्लिवलयस्रङ्नद्धजूटा जटाः Māl. 1. 2; जीवन् पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि R. 2. 48. --2 To rule, govern; पातु पृथ्वीं…भूपाः Mk. 10. 60. --3 To beware of. --4 Ved. To observe, notice. --5 To keep, observe, tend, take notice of. --Caus. (पालयति-ते) 1 To protect, guard, keep, preserve; कथं दुष्ठुः स्वयं धर्मे प्रजास्त्वं पालयिष्यसि Bk. 6. 132; Ms. 9. 108; R. 9. 2. --2 To rule, govern; तां पुरीं पालयामास Rām. --3 To observe, keep, adhere to, fulfil (as a vow or promise); पालितसंगराय R. 13. 65. --4 To bring up, nourish, maintain. --5 To wait for; अत्रोपविश्य मुहूर्तमार्यः पालयतु कृष्णागमनं Ve. 1.
पा a. (At the end of comp.) 1 Drinking, quaffing; as in सोमपाः, अग्रेपाः &c. --2 Protecting, guarding, keeping; गोपा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0689-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पा पाने भ्वा० पर० सक० अनिट् । शिति पिवादेशः पिवति अपात् पपौ पेयात् पीयते पीत्वा पीतः पायः पेयं प्रपा । णिच् पाययति णौचङि अपीप्यत् । पिपा- सति पेपीयते ।
पा रक्षणे अदा० पर० सक० सेट् । पाति अपासीत् पपौ । पायात् णिच् पालयति अपीपलत् । पालनम् पालकः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4282,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पा, पाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं-सकं- अनिट् ।) अस्यैव पिबादेशः । पिबति पयः पान्थः । इति दुर्गादासः ॥
पा, ल रक्षणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां- परं-सकं-अनिट् ।) ल, पाति । इति दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-087-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पैःपा (नपुं.) — तृतीया विभक्ति, बहुवचन 📚
आवअव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन | आव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पैः 📚 ➤ पीने वाला, चढ़ा जाने वाला

आव 📚 ➤ संरक्षण करना, जाना, कामना करना, प्रेम करना, संतुष्ट करना, आनन्दित करना, प्रवेश करना, सुनना, मालिक होना, आज्ञा करना, मांगना, कर्म करना, कान्तियुक्त होना,प्राप्त होना, आलिंगन करना, मार डालना, दुख होना, ग्रहण करना, ग्रहण ह…
संस्कृत: रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पा 📚पैर । चरण🟠🔵🟣🟢🟤
अव् 📚cl. 1. P. अवति (Imper. 2. sg. अवतात्, RV. viii, 2, 3, p. अवत्; impf.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
पैरावपैः + आवविसर्ग → र् ससजुषो रुः (८.२.६६)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें