🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:42:45 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पोटाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पोटाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पोटाय

अर्थ: घर की नींव

व्युत्पत्ति: पुट+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पोट (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन
  2. पोट (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पुट् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पोट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापोटःपोटौपोटाः
द्वितीयापोटम्पोटौपोटान्
तृतीयापोटेनपोटाभ्याम्पोटैः
चतुर्थीपोटायपोटाभ्याम्पोटेभ्यः
पञ्चमीपोटात् / पोटाद्पोटाभ्याम्पोटेभ्यः
षष्ठीपोटस्यपोटयोःपोटानाम्
सप्तमीपोटेपोटयोःपोटेषु
सम्बोधनहे पोटहे पोटौहे पोटाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पोट
पोट
poṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पोट १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पोट]
१. गठरी । पोटली । बकुचा । मोटरी । उ॰—(क) पहले बुरा कमाय के बाँधी विषय की पोट । कोटि कर्म फिरे पलक में जब आयो हरि ओट ।— कबीर (शब्द॰) । (ख) खुलि खेलौ संसार में बाँधि सकै नहिं कोय । घाट जगाती क्या करै सिर पै पोट न होय ।— (शब्द॰) ।
२. ढेर । अटाला । जैसे, दुःख की पोट, पानी की पोट ।
पोट २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पृष्ठ, हिं॰ पुट्ठ] पुस्तक के पन्नों की वह जगह जहाँ से जुजबदी या सिलाई होती है ।
पोट ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ पोत (= वस्त्र)] गुर्दे के ऊपर की चादर । कफन के ऊपर का कपडा़ ।
पोट ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घर की नीवँ ।
२. मेल । मिलान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोट m. (√ पुट्?) the foundation of a house, L. (cf. पोत)
putting together, uniting, mixing, L.
= शकल (?), Hcar., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (650,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोटः 1 The foundation of a house. --2 Putting together, uniting, mixing. --Comp. --गलः {1} a kind of reed (नल). {2} a kind of grass [] (काश). {3} a kind of fish.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0721-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पोट पु० पुट--श्लेषे घञ् । १ संश्लेषे--आधारे घञ् । २ वेश्म- भूमौ जटा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4421,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पोटः, पुं, (पुटत्यत्रेति । पुट संश्लेषे + आधारे घञ् ।) वेश्मभूमिः । इति जटाधरः ॥ (पुट- श्लेषे + भावे घञ् ।) संश्लेषः । इति पोटगल- शब्दटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-234-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पोटायपोट (पुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: पुट् + अच्)
अन्य सम्भावना: पोट (नपुं.) — चतुर्थी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: पुट् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पोटाय 📚 ➤ घर की नींव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पोट 📚गठरी । पोटली । बकुचा । मोटरी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पोटाय: पुट् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें