🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:41:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पौरवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पौरवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पौरवः

अर्थ: पुरु के वंश में उत्पन्न

व्युत्पत्ति: पुरु+अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पौरव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पौरव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापौरवःपौरवौपौरवाः
द्वितीयापौरवम्पौरवौपौरवान्
तृतीयापौरवेणपौरवाभ्याम्पौरवैः
चतुर्थीपौरवायपौरवाभ्याम्पौरवेभ्यः
पञ्चमीपौरवात् / पौरवाद्पौरवाभ्याम्पौरवेभ्यः
षष्ठीपौरवस्यपौरवयोःपौरवाणाम्
सप्तमीपौरवेपौरवयोःपौरवेषु
सम्बोधनहे पौरवहे पौरवौहे पौरवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पौरव
पौरव
paurava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पौरव १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ पौरवी] पुरु के वेश का । पुरु से उत्पन्न ।
पौरव २ संज्ञा पुं॰
१. पुरु का वंशज । पुरु की संतति ।
२. महाभारत में वर्णित उत्तरपूर्व का एक देश ।
३. उक्त देश का निवासी ।
४. उक्त देश का राजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौरव mf(ई)n. (fr. पूरु) belonging to or descended from Pūru, MBh. (cf. Pāṇ. iv, 1, 168, Vārtt. 3, Pat.)
पौरव m. a descendant of P˚, ib. &c.
पौरव m. pl. the race of P˚, Śak.; Pur.
पौरव m. N. of a people in the north or north-east of India, MBh.; R.; Var. (v.l. पौलव)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (651,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौरव a. (वी f.) [पुरोर्गोत्रापत्यं अण्] Descended from Puru. --वः 1 A descendant of Puru; Ś. 5. --2 N. of a country or people in the north of India. --3 An inhabitant or ruler of that country.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0722-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौरव पुंस्त्री० पु (पू) रोर्गोत्रापत्यमण् । १ ययातिपुत्रभेदस्य पु(पू) रोरपत्ये २ तत्सम्बन्धिनि च । ३ उतीच्यदेशभेदे वृ० सं० १४ अ० । मार्क० पु० ५८ अ० तस्य पूर्वोत्तरदिक्स्थत्वमुक्तं यथा “त्रिनेत्राः पौरवाश्चैव गन्धर्वाश्च द्विजोत्तम! । पूर्वोत्तरन्तु कूर्मस्य पादमेते व्यवस्थिताः” सोऽभिजनोऽस्य तस्य राजा वा अण् । पित्रादिकमेण ४ तद्देशवासिनि ५ तन्नृपेच ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4423,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौरवः, पुं, (पुरोरपत्यमिति । पुरु + अण् ।) पुरुवंशः । यथा, -- “द्रुह्योस्तु तनया भोजा अनोस्तु म्नेच्छजातयः । पुरोस्तु पौरवो वंशो यत्र जातोऽसि पार्थिव ! ॥” इति मात्स्ये ३४ अध्यायः ॥ (देशविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ५८ । ५२ । “त्रिनेत्राः पौरवाश्चैव गन्धर्व्वाश्च द्विजोत्तम ! । पूर्व्वोत्तरन्तु कूर्म्मस्य पादमेते समाश्रिताः ॥” पुरुवंशीये, त्रि ॥ (यथा, शकुन्तलायां प्रथमे अङ्के । “कः पौरवे वसुमतीं शासति शासितरि दुर्विनीतानाम् । अयमाचरत्यविनयं मुग्धासु तपस्विकन्यकासु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-239-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पौरवःपौरव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पौरवः 📚 ➤ पुरु के वंश में उत्पन्न

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पौरव 📚पुरु के वेश का । पुरु से उत्पन्न🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • पौरवः: पुरु+अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें