🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:48:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पौरव
paurava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पौरव १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ पौरवी] पुरु के वेश का । पुरु से उत्पन्न ।
पौरव २ संज्ञा पुं॰
१. पुरु का वंशज । पुरु की संतति ।
२. महाभारत में वर्णित उत्तरपूर्व का एक देश ।
३. उक्त देश का निवासी ।
४. उक्त देश का राजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौरव mf(ई)n. (fr. पूरु) belonging to or descended from Pūru, MBh. (cf. Pāṇ. iv, 1, 168, Vārtt. 3, Pat.)
पौरव m. a descendant of P˚, ib. &c.
पौरव m. pl. the race of P˚, Śak.; Pur.
पौरव m. N. of a people in the north or north-east of India, MBh.; R.; Var. (v.l. पौलव)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (651,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौरव a. (वी f.) [पुरोर्गोत्रापत्यं अण्] Descended from Puru. --वः 1 A descendant of Puru; Ś. 5. --2 N. of a country or people in the north of India. --3 An inhabitant or ruler of that country.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0722-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौरव पुंस्त्री० पु (पू) रोर्गोत्रापत्यमण् । १ ययातिपुत्रभेदस्य पु(पू) रोरपत्ये २ तत्सम्बन्धिनि च । ३ उतीच्यदेशभेदे वृ० सं० १४ अ० । मार्क० पु० ५८ अ० तस्य पूर्वोत्तरदिक्स्थत्वमुक्तं यथा “त्रिनेत्राः पौरवाश्चैव गन्धर्वाश्च द्विजोत्तम! । पूर्वोत्तरन्तु कूर्मस्य पादमेते व्यवस्थिताः” सोऽभिजनोऽस्य तस्य राजा वा अण् । पित्रादिकमेण ४ तद्देशवासिनि ५ तन्नृपेच ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4423,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौरवः, पुं, (पुरोरपत्यमिति । पुरु + अण् ।) पुरुवंशः । यथा, -- “द्रुह्योस्तु तनया भोजा अनोस्तु म्नेच्छजातयः । पुरोस्तु पौरवो वंशो यत्र जातोऽसि पार्थिव ! ॥” इति मात्स्ये ३४ अध्यायः ॥ (देशविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । ५८ । ५२ । “त्रिनेत्राः पौरवाश्चैव गन्धर्व्वाश्च द्विजोत्तम ! । पूर्व्वोत्तरन्तु कूर्म्मस्य पादमेते समाश्रिताः ॥” पुरुवंशीये, त्रि ॥ (यथा, शकुन्तलायां प्रथमे अङ्के । “कः पौरवे वसुमतीं शासति शासितरि दुर्विनीतानाम् । अयमाचरत्यविनयं मुग्धासु तपस्विकन्यकासु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-239-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें