🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:06:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पौष्प

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पौष्प

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पौष्प

अर्थ: फूल संबंधी या फुलों से प्राप्त, पुष्पमय, पुष्पित

व्युत्पत्ति: पुष्प+अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पौष्प (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पौष्प (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पौष्प (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापौष्पःपौष्पौपौष्पाः
द्वितीयापौष्पम्पौष्पौपौष्पान्
तृतीयापौष्पेणपौष्पाभ्याम्पौष्पैः
चतुर्थीपौष्पायपौष्पाभ्याम्पौष्पेभ्यः
पञ्चमीपौष्पात् / पौष्पाद्पौष्पाभ्याम्पौष्पेभ्यः
षष्ठीपौष्पस्यपौष्पयोःपौष्पाणाम्
सप्तमीपौष्पेपौष्पयोःपौष्पेषु
सम्बोधनहे पौष्पहे पौष्पौहे पौष्पाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पौष्प
पौष्प
pauṣpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पौष्प १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ पौष्पी] पुष्प संबंधी । फूल का । पुष्पनिर्मित ।
पौष्प २ संज्ञा पुं॰
१. फूलों का निकाला हुआ मद्य ।
२. पुष्परेणु । फूल की धूल । पराग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौष्प mf(ई)n. (fr. पुष्प) relating to or coming from or made of flowers, flowery, floral, Kāv.; Pur. (often w.r. for पौष्य, MBh.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (652,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पौष्प a. (ष्पी f.) [पुष्प्-अण्] Relating to or coming from flowers, floral, flowery. --ष्पी 1 N. of the [] town पाटलिपुत्र q. v. --2 A kind of spirituous liquor (made from flowers).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0723-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौष्प न० पुष्पेण निर्वृत्तः तस्येदं वा अण् । १ पुष्पसाध्ये २ मद्यभेदे स्त्री । ३ कुसुमसम्बन्धिमात्रे त्रि० स्त्रियां ङीप् । ४ पाटलिपुत्रनगर्य्यां स्त्री ङीप् शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4425,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पौष्पं, त्रि, (पुष्पेण निर्वृत्तम् । पुष्पस्येदं वेति । पुष्प + अण् ।) पुष्पनिर्म्मितम् । पुष्पसम्बन्धि । यथा, कालिकापुराणे ६७ अध्याये । “आसनं प्रथमं दद्यात् पौष्पं दारुजमेव वा । वास्त्रं वा चार्म्मणं कौशं मण्डलस्योत्तरे सृजेत् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-240-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पौष्पपौष्प (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पौष्प (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पौष्प 📚 ➤ फूल संबंधी या फुलों से प्राप्त, पुष्पमय, पुष्पित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पौष्प 📚पुष्प संबंधी । फूल का । पुष्पनिर्मित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • पौष्प: पुष्प+अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें