🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:18:44 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रघण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रघण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रघण

अर्थ: भवन के द्वार के सामने बनी ड्योढ़ी, पौली

संस्कृत: त्रीणिद्वाराद्बहिर्वर्तमानः प्रकोष्टकः · पर्याय: प्रघाण, अलिन्द

व्युत्पत्ति: प्र+हन्+अप्, पक्षेवृद्धिः, णत्वाभावाश्च (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रघण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रघण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रघणःप्रघणौप्रघणाः
द्वितीयाप्रघणम्प्रघणौप्रघणान्
तृतीयाप्रघणेनप्रघणाभ्याम्प्रघणैः
चतुर्थीप्रघणायप्रघणाभ्याम्प्रघणेभ्यः
पञ्चमीप्रघणात् / प्रघणाद्प्रघणाभ्याम्प्रघणेभ्यः
षष्ठीप्रघणस्यप्रघणयोःप्रघणानाम्
सप्तमीप्रघणेप्रघणयोःप्रघणेषु
सम्बोधनहे प्रघणहे प्रघणौहे प्रघणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रघण
प्रघण
praghaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाहरी द्वार के पास का बरामदा (2.2.13) प्रघाण · अलिन्द
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रघण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बरामदा । अलिंद ।
२. लोहे का मुदगर ।
३. ताँबे का घड़ा ।
प्रघण २ वि॰ [सं॰ प्रघन] अत्यधिक । बहुत अधिक । उ॰—मह जाय पेखे छाह निरमल प्रघण हिम पाँणी ।—रघु रु॰, पृ॰ १६१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-घण m. n. (√ हन्) a place or a terrace before a house, Hcar. (also ˚घान or ˚घन), L.
an iron mace or crowbar, L.
a copper pot, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (656,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रघणः(नः), प्रघाणः(नः) 1 A porch before the door of a house, portico. --2 A copper-pot. --3 An iron mace, crow-bar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0728-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रघ(घा)ण(न) पु० प्रविशद्भिर्जनैः पादैः प्रकर्षेण हन्यते [] हन--कर्मणि घञ् अप् वा णत्वम् । १ अलिन्दै अमरः । २ प्रकोष्ठे सि० कौ० । अबन्तः ३ ताम्रकुम्भे ४ लोहमुद्गरे च मेदि० । मुकुटमतेऽयमणत्वमध्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4432-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रघणः, पुं, (प्रविशद्भिर्जनैः पादैः प्रकर्षेण हन्यते इति । प्र + हन + “अगारैदेशे प्रघणः प्रघा- णश्च ।” ३ । ३ । ७९ । इति कर्म्मणि अप् । नत्वञ्च ।) बहिर्द्वारप्रकोष्ठकम् । तत्पर्य्यायः । प्रघाणः २ अलिन्दः ३ । इत्यमरः । २ । २ । १२ ॥ आलिन्दः ४ । इति भरतः ॥ ताम्रकुम्भः । लौहमुद्गरः । इति मेदिनी । णे, ६० ॥ (गृहा- भ्यन्तरशय्यार्थपिण्डिका । यथा, -- “प्रघाणप्र घणालिन्दा द्वारबाह्यप्रकोष्ठके । गृहाभ्यन्तरशय्यार्थपिण्डिकायामपि त्रयम् ॥” इति शब्दरत्नावली ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-247-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रघणप्रघण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रघण 📚 ➤ भवन के द्वार के सामने बनी ड्योढ़ी, पौली
संस्कृत: त्रीणिद्वाराद्बहिर्वर्तमानः प्रकोष्टकः · पर्याय: प्रघाण, अलिन्द

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रघण 📚बरामदा । अलिंद🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रघण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रघण: प्र+हन्+अप्, पक्षेवृद्धिः, णत्वाभावाश्च (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें