🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:58:26 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रचयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रचयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रचयः

अर्थ: संग्रह करना, चुनना

व्युत्पत्ति: प्र+चि+अच्, घञ् च (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रचय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. चय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + चय् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रचय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रचयःप्रचयौप्रचयाः
द्वितीयाप्रचयम्प्रचयौप्रचयान्
तृतीयाप्रचयेनप्रचयाभ्याम्प्रचयैः
चतुर्थीप्रचयायप्रचयाभ्याम्प्रचयेभ्यः
पञ्चमीप्रचयात् / प्रचयाद्प्रचयाभ्याम्प्रचयेभ्यः
षष्ठीप्रचयस्यप्रचययोःप्रचयानाम्
सप्तमीप्रचयेप्रचययोःप्रचयेषु
सम्बोधनहे प्रचयहे प्रचयौहे प्रचयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रचय
प्रचय
pracaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रचय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वेदपाठ विधि में एक प्रकार का स्वर जिसके उच्चारण के विधानानुसार पाठक को अपना हाथ नाक के पास ले जाने की आवश्यकता पड़ती है ।
२. बीजगणित में एक प्रकार का संयोग ।
३. समूह । झुंड । उ॰—धर्मदास सुनियो चितलाई । लोक प्रचय अब देउँ बताई ।—कबीर सा॰, पृ॰ ९९४ ।
४. राशि । ढेर ।
५. वृद्धि । बढ़ती ।
६. लकड़ी आदि की सहायता से फूल या फल एकत्र करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-चय &c. See प्र- √ 1. चि.
प्र-चय m. (ifc. f(आ). ) collecting, gathering, Pāṇ. iii, 3, 40 (cf. पुष्प-)
accumulation, heap, mass, quantity, multitude, Ṛtus.; Rājat.; Suśr.
growth, increase, A.
slight aggregation, W.
= -स्वर, TPrāt.
(in alg.) the common increase or difference of the terms in a progression
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (657,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रच(चा)य See under प्रचि.
प्रच(चा)यः 1 Collecting, gathering (as flowers). --2 A multitude, quantity, collection, number; Mv. 2. 15. --3 Growth, increase. --4 Slight union. --5 The neutral accentless tone (एकश्रुति). --6 The common difference of terms in a progression.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0728-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रच(चा)य पु० प्र + चि- “हस्तादाने चेरस्तेये” पा० हस्तादाने अस्तेये घञ् अन्यत्र “एरच” पा० अच् । तत्र अजन्तः यष्ट्यादिना वृक्षाग्रस्थानां पुष्पाणां १ चयने २ ससूहे श- ब्दच० ३ उपचये ४ शिथिलसंयोगभेदे परिमाणशब्दे ७२५० पृ० दृश्यम् “संख्यातः परिमाणाच्च प्रचयादपि जायते । प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोगस्तेन जन्यते । परिमाणन्तूलकादौ नाशस्त्वाश्रयनाशतः” भाषा० हस्ता- दाने तु घञ् । हस्तेन पुष्यप्रचाय इत्येव चौर्य्ये तु अच् । प्रचय इत्येव चौर्येण हस्तेन पुष्पादेश्चयने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4432,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रचयः, पुं, (प्रचीयते इति । प्र + चिञ चयने + “एरच् ।” ३ । ३ । ५६ । इत्यच् ।) समूहः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ शिथिलाख्यसंयोगः । स च परिमाणजनकः । यथा, -- “संख्यातः परिमाणाच्च प्रचयादपि जायते । प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोगस्तेन जन्यते । परिमाणन्तूलकादौ नाशस्त्वाश्रयनाशतः ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ (यष्ट्यादिकरणकपुष्पफलादीनां चयने । यथा, “वृक्षाग्रस्थानां फलानां यष्ट्या प्रचयं करोति ।” इति सिद्धान्तकौमुदी । ३ । ३ । ४० ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-247-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रचयःप्रचय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + चय् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रचयः 📚 ➤ संग्रह करना, चुनना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रचय 📚वेदपाठ विधि में एक प्रकार का स्वर जिसके उच्चारण के विधानानुसार पाठक को…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रचयः: प्र+चि+अच्, घञ् च (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें