🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:16:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रचाय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रचाय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रचाय

अर्थ: पूजा करना, जानना, समझना

संस्कृत: पूजानिशामनयोः

अंग्रेज़ी: to worship, to know, to understand

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्र + चाय् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. प्रचाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. चाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + चय् + घञ्
  4. चाय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + चाय् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चाय् (भ्वादिगण) · अर्थ: पूजा करना, जानना, समझना (पूजानिशामनयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचायतात् / चायताद् / चायतुचायताम्चायन्तु
मध्यमचाय / चायतात् / चायताद्चायतम्चायत
उत्तमचायानिचायावचायाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चायति · लट् (आत्मने.): चायते · लिट्: चचाय · लिट् (आत्मने.): चचाये · लुट्: चायिता · लुट् (आत्मने.): चायिता · लृट्: चायिष्यति · लृट् (आत्मने.): चायिष्यते · लोट्: चायतात् · लोट् (आत्मने.): चायताम् · लङ्: अचायत् · लङ् (आत्मने.): अचायत · विधिलिङ्: चायेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): चायेत · आशीर्लिङ्: चाय्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चायिषीष्ट · लुङ्: अचायीत् · लुङ् (आत्मने.): अचायिष्ट · लृङ्: अचायिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अचायिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चायन · ण्वुल्: चायकः · तृच्: चायिता · ण्यत्: चाय्यः · तव्य: चायितव्यः · अनीयर्: चायनीयः · क्त: चायितः · क्तवतु: चायितवान् · शतृ: चायन् · स्य-शतृ: चायिष्यन् · शानच्: चायमानः · क्त्वा: चायित्वा · ल्यप्: प्रचाय्य · तुमुन्: चायितुम् · णमुल्: चायम् · घञ्: चायः · क्तिन्: चाति · क्वसु: चचिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चाय्
चाय्
cāy
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाय् (cf. √ 2. and √ 3. चि) cl. 1. चायति (impf. अचायत्, TS. &c.; aor. अचायीत्, or अचासीत्, Vop. viii, 128; 1. sg. अचायिषम्, AV. vii, 89, 1; ind.p. चायित्वा), to observe, perceive, notice (cf. Nir. xi, 5), MaitrS. i, 9, 3 f.; Kāṭh.; TāṇḍyaBr. v, xv; to fear, be afraid of (acc.), AV. vii; ix, 1, 1; TS. ii, vi : Ā. (pr. p. 1. चायमान) to behave respectfully, RV. vii, 18, 8; x, 94, 14 : Intens. चेकीयते, Pāṇ. vi, 1, 21; [cf. चेरु, τίω, τιμή.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (393,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाय् {c1c} U. (चायति-ते) 1 To observe, discern, see; तं पार्वतीयप्रमदाश्चचायिरे [] विकाशविस्फारितविभ्रमेक्षणाः Śi. 12. 51. --2 To worship honour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0490-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रचायप्र + चाय् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रचाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | चाय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + चय् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रचाय 📚 ➤ पूजा करना, जानना, समझना
संस्कृत: पूजानिशामनयोः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चाय् 📚(cf. √ 2. and √ 3. चि) cl. 1. चायति (impf. अचायत्, TS. &c.; aor. अचाय…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें