🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:59:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रचित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रचित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रचित

अर्थ: एकत्र किया हुआ, संचय किया हुआ, तोड़ा हुआ

व्युत्पत्ति: प्र+चि+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रचित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. चित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + चि + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रचित (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रचितःप्रचितौप्रचिताः
द्वितीयाप्रचितम्प्रचितौप्रचितान्
तृतीयाप्रचितेनप्रचिताभ्याम्प्रचितैः
चतुर्थीप्रचितायप्रचिताभ्याम्प्रचितेभ्यः
पञ्चमीप्रचितात् / प्रचिताद्प्रचिताभ्याम्प्रचितेभ्यः
षष्ठीप्रचितस्यप्रचितयोःप्रचितानाम्
सप्तमीप्रचितेप्रचितयोःप्रचितेषु
सम्बोधनहे प्रचितहे प्रचितौहे प्रचिताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रचित
प्रचित
pracita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रचित १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जिसका संग्रह किया गया हो । वह जो चुना गया हो ।
२. दंडक छंद का एक भेद ।
प्रचित २ वि॰
१. चनय किया हुआ । एकत्र किया हुआ । संगृहीत । संग्रह किया हुआ ।
२. भरा हुआ । परिपूर्ण ।
३. अनुदात्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚चित mfn. gathered, collected, heaped, accumulated
covered or filled with (instr. or comp.), MBh.; Suśr.
pronounced with the Pracaya tone, accentless, VPrāt.
प्र-˚चित m. (also -क) N. of a metre, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (657,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रचित p. p. 1 Gathered, collected, plucked. --2 Amassed, accumulated. --3 Covered, filled. --4 Accentless (अनुदात्त).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0729-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रचित त्रि० प्र + कर्मणि क्त । १ कृतप्रचयने पुष्पादौ स्वार्थे क तत्रार्थे । २ प्रचयस्वरयुक्ते त्रि० । संज्ञायां कन् । दण्ड- कभेदे “प्रचितकसमभिधो धीरधीभिः स्मृतो दण्डकी नद्वयादुर्त्तरैः” वृ० र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4432,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रचितप्रचित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रचित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | चित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + चि + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रचित 📚 ➤ एकत्र किया हुआ, संचय किया हुआ, तोड़ा हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रचित 📚वह जिसका संग्रह किया गया हो । वह जो चुना गया हो🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रचित: प्र+चि+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬