🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:47:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रणयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रणयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रणयः

अर्थ: विवाह करना, पाणि ग्रहण करना

संस्कृत: प्रीत्या प्रार्थनम्, स्नेहः, विश्रम्भः, याचनम् · पर्याय: प्रश्रय

व्युत्पत्ति: प्र+नी+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रणय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. नय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + नय् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रणय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रणयःप्रणयौप्रणयाः
द्वितीयाप्रणयम्प्रणयौप्रणयान्
तृतीयाप्रणयेनप्रणयाभ्याम्प्रणयैः
चतुर्थीप्रणयायप्रणयाभ्याम्प्रणयेभ्यः
पञ्चमीप्रणयात् / प्रणयाद्प्रणयाभ्याम्प्रणयेभ्यः
षष्ठीप्रणयस्यप्रणययोःप्रणयानाम्
सप्तमीप्रणयेप्रणययोःप्रणयेषु
सम्बोधनहे प्रणयहे प्रणयौहे प्रणयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रणय
प्रणय
praṇaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रेमपूर्ण विनती (3.2.25) प्रश्रय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रणय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रीतियुक्त प्रार्थना ।
२. प्रेम । उ॰— द्रवित दोनों ही हुए पाकर प्रणय का ताप । —शकु॰, पृ॰ ९ ।
३. विश्वास । भरोसा ।
४. निर्वाण । मोक्ष । श्रद्धा ।
६. प्रसव । स्त्री का संतान उत्पन्न करना ।
७. इच्छा आकांक्षा (को॰) ।
८. अनुग्रह । उदारता । दया । कृपा (को॰) ।
९. नेता । नायक (को॰) ।
१०. निर्देशन । पथप्रदेश (को॰) । यौ॰—प्रणयकलह । प्रणयकुपित । प्रणयकोप । प्रणाय/?/ । प्रमोर्द्र । प्रणयप्रकर्ष = प्रेमाधिक्य । प्रेम का अंतरिक्त । प्रण्यभंग । प्रणयमान = प्रेमजन्य मान या ईर्ष्यादि । प्रणयवचन । प्रणयविघात, प्रणयाविहति = मैत्री टूटना । प्रेम में व्याघात होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-णय ˚यन &c. See प्र-णी.
प्र-णय m. a leader, Pāṇ. iii, 1, 142 (ज्योतिषाम्, Nir. ii, 14)
guidance, conduct, MBh.
manifestation, display, Mṛcch.
setting forth (an argument), Jātakam.
affection, confidence in (loc.), love, attachment, friendship, favour (ibc.; ˚यात् ind., ˚येन ind. and ˚योपेतम् ind. confidentially, affectionately, openly, frankly), MBh.; Kāv. &c.
desire, longing for (loc.; अन्यथा, ‘for something else’), ib.
an entreaty, request, solicitation, R.; Vikr.
reverence, obeisance, L.
final beatitude, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (659,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रणयः 1 Espousing, seizing (as in marriage); Māl. 6. 14. --2 (a) [] Love, affection, fondness, attachment, liking, regard; साधारणोयमुभयोः प्रणयः स्मरस्य V. 2. 16; साधारणोयं प्रणयः Ś. 3; (where in both cases sense 6 may do as well); Ś. 6. 7; 5. 23; Me. 105; R. 6. 12; Bh. 2. 42. (b) A wish, desire, longing; Ku. 5. 85; Māl. 8. 7; Ś. 7. 16. --3 Friendly acquaintance or regard, friendship, intimacy; Māl. 1. 9. --4 Familiarity, confidence, trust; मया गृहीते सलिलेऽ नेन कृतः प्रणयः Ś. 5. --5 Favour, kindness, act of courtesy; अलंकृतोऽस्मि स्वयंग्राहप्रणयेन भवता Mk. 1; 1. 45. --6 An entreaty, request, solicitation; तद्भतताथानुग नार्हसि त्वं संबंधिनो मे प्रणयं विहंतु R. 2. 28; V. 4. 13. --7 Reverence, obeisance. --8 Final beatitude. --9 A leader. --10 Conduct, guidance. (प्रणयेन confidentially, candidly; without reserve or ceremony; प्रणयात् openly, frankly). --Comp. --अपराधः an offence against friendship or love. --उन्मुख a. {1} disposed or about to declare one's love; M. 4. 13. {2} impatient through love. --उपेत a. candid, frank. --कलहः a lover's quarrel, a mock or feigned quarrel; नाप्यन्यस्मात्प्रणयकलहाद्विप्रयोगोपपत्तिः Me. (considered spurious by Malli.). --कुपित a. angry through love, feigning anger; Me. 105. --कोपः feigned anger of a mistress towards her lover, coquettish anger. --प्रकर्षः excessive love, intense attachment. --भंगः {1} breach of friendship. {2} faithlessness. --वचनं expression of love. --विमुख a. {1} averse from love. {2} disinclined to friendship; Me. 27. --विहतिः, --विघातः non-compliance, refusal (of a request &c.). --स्पृश् a. inspired by love; Māl. 5. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0732-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रणय पु० प्र + नी--अच् । १ प्रेम्णि अमरः ३ प्रार्थनायां ३ विश्वासे ४ निर्वाणे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4435,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रणयः, पुं, (प्रणयनम् । प्र + णी + “एरच् ।” ३ । ३ । ५६ । इति अच् ।) प्रीत्या प्रार्थनम् । तत्पर्य्यायः । प्रश्रयः २ । इत्यमरः । ३ । २ । २५ ॥ प्रसरः ३ । इति भरतः ॥ (यथा, रघौ । २ । ५८ । “सम्बन्धमाभाषणपूर्व्वमाहु- र्वृत्तः स नौ सङ्गतयोर्व्वनान्ते । तद्भूतनाथानुग ! नार्हसि त्वं सम्बन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुम् ॥”) प्रेम । (यथा, भगवद्गीतायाम् । ११ । ४ । “सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि ॥”) याच्ञा । विश्रम्भः । निर्व्वाणः । इति मेदिनी । ये, ८९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-250-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रणय" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रणयःप्रणय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + नय् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रणयः 📚 ➤ विवाह करना, पाणि ग्रहण करना
संस्कृत: प्रीत्या प्रार्थनम्, स्नेहः, विश्रम्भः, याचनम् · पर्याय: प्रश्रय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रणय 📚प्रीतियुक्त प्रार्थना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रणय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रणयः: प्र+नी+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें