🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:40:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रतान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रतान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रतान

अर्थ: अंकुर्, तन्तु

व्युत्पत्ति: प्र+तन्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रतान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + तन् + घञ्
  3. तान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + तन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रतान (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रतानःप्रतानौप्रतानाः
द्वितीयाप्रतानम्प्रतानौप्रतानान्
तृतीयाप्रतानेनप्रतानाभ्याम्प्रतानैः
चतुर्थीप्रतानायप्रतानाभ्याम्प्रतानेभ्यः
पञ्चमीप्रतानात् / प्रतानाद्प्रतानाभ्याम्प्रतानेभ्यः
षष्ठीप्रतानस्यप्रतानयोःप्रतानानाम्
सप्तमीप्रतानेप्रतानयोःप्रतानेषु
सम्बोधनहे प्रतानहे प्रतानौहे प्रतानाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रतान
प्रतान
pratāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रतान १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अपतानक नामक रोग जिसमें बार बार मूर्छा आती है ।
२. एक प्राचीन ऋषि का नाम ।
३. बेल । लता । उ॰—ब्रतनी बिसनी बल्लरी बल्ली लता प्रतान ।
प्रतान २ वि॰ [सं॰]
१. विस्तृत । लंबा चौड़ा ।
२. रेशेदार । जिसमें रेशे हों ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚तान m. a shoot, tendril, AV. &c. &c.
a plant with tendrils, Mn.; Var.
(met.) branching out, ramification, Kathās.; Suśr.
N. of a section of a wk. whose name ends in कल्प-लता, Cat.
diffuseness, prolixity, Sarvad.
a kind of disease, tetanus, epilepsy, L.
N. of a man (pl., his descendants) g. उपकादि
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (661,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रतानः 1 A shoot, tendril; लताप्रतानोद्ग्रथितैः स केशैः R. 2. 8; Ś. 7. 11. --2 A creeper, low spreading plant. --3 Branching out, ramification. --4 Tetanus or epilepsy. --5 Extension.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0733-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतान पु० प्र + तन--घञ् । १ विस्तारे २ ऋषिभेदे च तस्य गीत्रापत्यम् इञ् । प्रातानि तद्गोत्रापत्ये बहुत्वे तु तस्य उपका० लुक् । प्रताना इत्येव । ३ तन्तुयुक्ते अलाबू त्रपुषादौ । “गुच्छगुल्मन्तु विविधं तथैव तृणजातयः । वीजकाण्डरुहाण्येव प्रताना वल्ल्य एव वा” मनुः । “प्रतानास्तन्तुयुक्तास्त्रपुषालावूप्रभृतयः” कुल्लू० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4436,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतानः, पुं, विस्तृतः । प्रपूर्व्वतनधातोर्घञ्प्रत्यय- निष्पन्नः ॥ (तन्तुः । यथा, रघुः । २ । ८ । “लताप्रतानोद्ग्रथितैः स केशै- रधिज्यधन्वा विचचार दावम् ॥”) वायुरोगविशेषः । तस्य संज्ञान्तरं अपतान- कम् । यथा, -- “दृष्टिं संस्तभ्य संज्ञाञ्च हत्वा कण्ठेन कूजति । हृदि मुक्ते नरः स्वास्थ्यं याति मोहं वृते पुनः । वायुना दारुणं प्राहुरेके तदपतानकम् ॥” इति माधवकरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-252-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रतानप्रतान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + तन् + घञ् | तान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + तन् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रतान 📚 ➤ अंकुर्, तन्तु

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रतान 📚अपतानक नामक रोग जिसमें बार बार मूर्छा आती है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रतान: प्र+तन्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें