🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:10:13 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रतीर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रतीर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रतीर

अर्थ: तट, किनारा

संस्कृत: तीरम् · पर्याय: कूल, रोध, तीर, तट

व्युत्पत्ति: प्र+तीर्+क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रतीर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तीर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + तीर + अच्
  3. तीर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + तीर + अच्
  4. प्रतीर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रतीर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रतीरम्प्रतीरेप्रतीराणि
द्वितीयाप्रतीरम्प्रतीरेप्रतीराणि
तृतीयाप्रतीरेणप्रतीराभ्याम्प्रतीरैः
चतुर्थीप्रतीरायप्रतीराभ्याम्प्रतीरेभ्यः
पञ्चमीप्रतीरात् / प्रतीराद्प्रतीराभ्याम्प्रतीरेभ्यः
षष्ठीप्रतीरस्यप्रतीरयोःप्रतीराणाम्
सप्तमीप्रतीरेप्रतीरयोःप्रतीरेषु
सम्बोधनहे प्रतीरहे प्रतीरेहे प्रतीराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रतीर
प्रतीर
pratīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
किनारे के नाम (1.10.7) कूल · रोधस् · तीर · तट
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रतीर संज्ञा पुं॰ [सं॰] किनारा । तट । उ॰— पूरी निर्मल नीर से बह रही थी पास ही मानिली । वृक्षाली जिसके प्रतीर पर थी, भूरि प्रभा शालिनी ।— शकुं॰, पृ॰१९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-तीर m. N. of a son of Manu Bhautya, MārkP.
प्र-तीर n. = तीर, a shore, bank, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (674,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतीर न० प्रतीर्य्यते प्र + तीर--क । १ तटे तीरे अमरः । २ भौत्यमनुपुत्रभेदे मार्क० पु० १०० अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4459,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रतीरं, क्ली, (प्रतीरयति जलगतिकर्म्मसमाप्तिं नयतीति । प्र + तीर कर्म्मसमाप्तौ + कः ।) तटम् । इत्यमरः । १ । १० । ७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-269-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रतीरप्रतीर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तीर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + तीर + अच् | तीर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + तीर + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रतीर 📚 ➤ तट, किनारा
संस्कृत: तीरम् · पर्याय: कूल, रोध, तीर, तट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रतीर 📚किनारा । तट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रतीर
किनारे के नाम (१.१०.७) — कूल, रोधस्, तीर, तट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रतीर: प्र+तीर्+क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें