🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:21:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रपथः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रपथः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रपथः

अर्थ: जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

व्युत्पत्ति: पथ् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पथ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + पथ् + अच्
  2. प्रपथ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पथ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापथःपथौपथाः
द्वितीयापथम्पथौपथान्
तृतीयापथेनपथाभ्याम्पथैः
चतुर्थीपथायपथाभ्याम्पथेभ्यः
पञ्चमीपथात् / पथाद्पथाभ्याम्पथेभ्यः
षष्ठीपथस्यपथयोःपथानाम्
सप्तमीपथेपथयोःपथेषु
सम्बोधनहे पथहे पथौहे पथाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पथ् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपथतिपथतःपथन्ति
मध्यमपथसिपथथःपथथ
उत्तमपथामिपथावःपथामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पथति · लिट्: पपाथ · लुट्: पथिता · लृट्: पथिष्यति · लोट्: पथतात् · लङ्: अपथत् · विधिलिङ्: पथेत् · आशीर्लिङ्: पथ्यात् · लुङ्: अपथीत् · लृङ्: अपथिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पथन · ण्वुल्: पाथकः · तृच्: पथिता · ण्यत्: पाथ्यः · तव्य: पथितव्यः · अनीयर्: पथनीयः · क्त: पथितः · क्तवतु: पथितवान् · शतृ: पथन् · स्य-शतृ: पथिष्यन् · क्त्वा: पथित्वा · ल्यप्: प्रपथ्य · तुमुन्: पथितुम् · णमुल्: पाथम् · घञ्: पाथः · क्तिन्: पत्ति · क्वसु: पेथिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पथ
पथ
patha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संख्या या अव्यय के बाद 'पथ' (त्रिपथम्, विपथम्) (3.5.26)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पथ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मार्ग । रास्ता । राह ।
२. व्यवहार या कार्य आदि की रीति । विधान । उ॰—व्यास सुमन पथ अनुसरै सोई भले पहिचानिहै ।—नाभादास (शब्द॰) ।
पथ २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पथ्य] रोग के लिये उपयुक्त हलका आहार । पथ्य । जूस । उ॰—मोहन जौ दृग जिहि मतन उझकाई दै जाय । ज्यौं थोरौ पथ देत हैं वैद रोगियै आय ।—रसनिधि (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पथ m. a way, path, road, course, reach, MBh.; Kāv. &c. (generally ifc. for पथिन्; cf. Pāṇ. v, 4, 74).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (582,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पथः A way, road; reach, course (at the end of comp.). --Comp. --अतिथिः a traveller. --कल्पना juggling tricks. --दर्शकः a guide.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0662-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पथ गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । पथति एदित् अपथीत् । ज्वला० पथः पाथः प(पा)थयति । पपाथ पेथतुः ।
पथ गतौ वा चु० उभ० पक्षे भ्वा० पर० सक० सेट् इदित् । पन्थ- यति ते पन्थति । अपपन्थत् त । अपन्थीत् इदित् पन्थ्यते
पथ पु० पथत्यत्र पथ--घञर्ये आधारे क । मार्गे त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4223,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पथ, इ क गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-सकं-सेट् । इदित् ।) इ क, पन्थयति । इति दुर्गादासः ॥
पथ, ए ज गत्याम् । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-सकं-सेट् । ज्वलादिः ।) ए, अपथीत् । ज, पाथः पथः । इति दुर्गादासः ॥
पथः, पुं, (पथति गच्छति अत्र । पथ गतौ + घञथ अधिकरणे कः ।) पन्थाः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-029-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पथ" आता है (30)
माथ रास्ता । पथ । मार्गवाट मार्ग । रास्ता । पथ । मुहा॰—बाट करना = रास्ता खोलना । मागं बनानानिगम मार्ग । पथपित्सल मार्ग । पथवर्त्मनि पथ । राहशरणि रास्ता । मार्ग । पथपद्धति राह । पथ । मार्ग । सड़कपथत् मार्ग । पथ । रास्तावर्त्म मार्ग । पथअनुपदवी पथ । मार्ग । सड़कमगु पु † संज्ञा पुं॰ मग । मार्ग । पथ । राह । रास्ताअध्व रास्ता । मार्ग । पथडगर मार्ग । रास्ता । पथ । पैंड़ाढर्रा मार्ग । रास्ता । पथवट्टा रास्ता । बाट । पथरास्ता मार्ग । राह । मग । पथ । मुहा॰—रास्ता काटना = किसी के चलने के समय उसके …आजि युद्ध । रण । संग्राम । लड़ाईकलह विवाद । झगड़ायान गाड़ी, रथ आदि सवारी । वाहन । विमान । आकाशयानसंचर गमन । चलनाश्रोणि कटि । कमरसंप्रदाय देनेवाला । दाताविशिखा कौटिल्य द्धारा उल्लिखित एक प्रकार की रथ्या । राज्य की वह बड़ी सड़क जिस…ययी शिवसृंका दीप्त या प्रकाशयुक्तरत्नों की मालास्रुति बहाव । क्षरणसुसेव्य अच्छी तरह सेवा करने योग्यडहर † संज्ञा स्त्री॰ढार वह स्थान जो बराबर क्रमशः नीचा होता गया हो और जिसपर से होकर कोई वस्तु न…राह दे॰ 'राहु'

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रपथःपथ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + पथ् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: प्रपथ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रपथः 📚 ➤ जाना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पथ 📚मार्ग । रास्ता । राह🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पथ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रपथः: प्र + पथ् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬