🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:49:49 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रबलः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रबलः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रबलः

अर्थ: बहुत मज़बूत, शक्तिशाली, ताकतवर, शूरवीर (पुरुष)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रबल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रबल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रबलःप्रबलौप्रबलाः
द्वितीयाप्रबलम्प्रबलौप्रबलान्
तृतीयाप्रबलेनप्रबलाभ्याम्प्रबलैः
चतुर्थीप्रबलायप्रबलाभ्याम्प्रबलेभ्यः
पञ्चमीप्रबलात् / प्रबलाद्प्रबलाभ्याम्प्रबलेभ्यः
षष्ठीप्रबलस्यप्रबलयोःप्रबलानाम्
सप्तमीप्रबलेप्रबलयोःप्रबलेषु
सम्बोधनहे प्रबलहे प्रबलौहे प्रबलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रबल
प्रबल
prabala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रबल १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ प्रबला]
१. बलवान् । प्रचंड ।
२. जोर का । तेज । तुंद । उग्र । उ॰—कबहुँ प्रबल चल मारुत जहँ जहँ मेघ बिलहिं ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. कष्टकार । हानिकार । खतरनाक (को॰) ।
४. भारी । घोर । महान् । उ॰—लपट झपट झहराने हहराने बात झहराने भट परयो प्रबल परावनो ।—तुलसी (शब्द॰) ।
५. हानिकर । नुकसान- देह (को॰) ।
प्रबल २ संज्ञा पुं॰
१. एक दैत्य का नाम ।
२. पल्लव । कोयल [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. प्र-बल mf(आ)n. strong, powerful, mighty, great, important (as a word), violent (as pain), MBh.; Kāv. &c.
dangerous, pernicious, MārkP.
(ifc.) abounding in Suśr.
प्र-बल m. N. of a son of Kṛṣṇa, BhP.
of an attendant of Viṣṇu, ib.
of a Daitya, Kathās.
w.r. for प्र-वाल, L.
2. प्र-बल Nom. P. ˚लति, to become strong or powerful, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (683,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रबल a. 1 Very strong or powerful, mighty, valorous (as a man); R. 3. 60; Rs. 3. 23. --2 Violent, strong, intense, excessive, very great; प्रबलतमसामेवं प्रायाः शुभेषु हि वृत्तयः Ś. 7. 24, प्रबलपुरोवातया वृष्ट्या M. 4. 2; प्रबलां वेदनां R. 8. 50. --3 Important. --4 Abounding with. --5 Dangerous, destructive. --लः 1 N. of a Daitya. --2 A sprout (पल्लव). --लं ind. Exceedingly, much.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0752-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रबल त्रि० प्रकृष्टं बलमस्य । १ प्रकृष्टबलयुते । प्रकृष्टं बलति बल--धान्यावरोधे अच् । २ पल्लवे शब्दमाला ३ प्रसारिश्च्यां लतायां स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4472,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रबलः, पुं, (प्रकृष्टं बलतीति । प्र + बल् प्राणने + अच् ।) पल्लवः । इति शब्दमाला ॥ (प्रकृष्टं बलमस्य ।) प्रकृष्टबलयुक्ते, त्रि । यथा, मार्क- ण्डेयपुराणे । ८१ । ६ । “आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबला- रिभिः ॥” प्रकृष्टबले क्लीवञ्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-277-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रबल" आता है (23)
उत्कट तीव्र । विकट । कठिन । उग्र । प्रचंड़ । दुःसह । प्रबलदृप्र प्रचंड । प्रबलवीर्यवत् बलवान् । मजबूत । प्रबल । समर्थअदम्य जिसका दमन न हो सके । न दबने योग्य प्रचंड । प्रबल । अजेयदुरतिक्रम जिसका अतिक्रमण न हो सके । जिसके बाहर या विरुद्ध कोई न हो सके । प्रबलजबरा वलवान । बली । प्रबल । जबरदस्त । जैसे,—जबरा मारे रोने न देगरारा गर्वयुक्त । प्रबल । प्रचंड़ । बलवान । उद्धतबरजोर प्रबल । बलवान् । जबरदस्तजर्रार बलिष्ठ । प्रबलदुर्देंड दुष्ट । प्रबल । जिसे कठिनाई से दंड दिया जा सके । सकेउग्र प्रचंड । उत्कटउत्ताल अशातं । क्षुब्धप्रचंड बहुत अधिक तीव्र । तेज । बहुत तीखा । उग्र । प्रखरगरीयस् बड़ा भारी । गुरुदुराधर्ष जिसका दमन करना कठिन हो । जो बड़ी कठिनाई से जीता जा सके । जो वश में ना …दुर्दांत दुर्दमनीयदुर्दम जिसका दमन बड़ी कठिनाई से हो सके । जो जल्दी दबाया या जीता न जा सकेदुर्द्धर जिसे कठिनाई से पकड़ सकें । जो जलदी पकड़ में न आ सकेदुर्द्धर्ष जिसका दमन करना कठिन हो । जिसे जल्दी वश में न ला सकें । जिसे अधीन न कर …जद्द पु ^१ वि॰ अधिक । ज्यादातूफानी तूफान खडा़ करनेवाला । ऊधमी । उपद्रवी । बखेडा़ करनेवाला । फसादीअधर्षणी जिसको कोई दबा या ड़रा न सके । जिसको कोई पराजित न कर सके । प्रचंड़ । प्…दुर्दमनीथ जिसका दमन करना बहुत कठिन हो । जो जल्दी दबाया या जीता न जा सके

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रबलःप्रबल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रबलः 📚 ➤ बहुत मज़बूत, शक्तिशाली, ताकतवर, शूरवीर (पुरुष)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रबल 📚बलवान् । प्रचंड🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें