🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:00:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रभुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रभुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रभुः

अर्थ: बलवान्, मज़बूत, शक्तिशाली

संस्कृत: अधिपतिः · पर्याय: स्वामिन्, ईश्वर, पति, ईशितृ, अधिभू

व्युत्पत्ति: प्र+भू+डु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रभु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. प्रभु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रभु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रभुःप्रभूप्रभवः
द्वितीयाप्रभुम्प्रभूप्रभून्
तृतीयाप्रभुणाप्रभुभ्याम्प्रभुभिः
चतुर्थीप्रभवेप्रभुभ्याम्प्रभुभ्यः
पञ्चमीप्रभोःप्रभुभ्याम्प्रभुभ्यः
षष्ठीप्रभोःप्रभ्वोःप्रभूणाम्
सप्तमीप्रभौप्रभ्वोःप्रभुषु
सम्बोधनहे प्रभोहे प्रभूहे प्रभवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रभु
प्रभु
prabhu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्वामी के और नाम (3.1.11) अधिभू · नायक · नेता · परिवृढ · अधिप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रभु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो अनुग्रह या निग्रह करने में समर्थ हो । जिसके हाथ में रक्षा, दंड और पुरस्कार हो । अधिपति । नायक ।
२. जिसके आश्रय में जीवन निर्वाह होता हो । जो रोजी चलाता हो । स्वामी । मालिक ।
३. ईश्वर । भगवान् ।
४. श्रेष्ठ पुरुष का संबोधन । जैसे, प्रभो । अपराध क्षमा करो ।
५. शब्द ।
६. पारद । पारा ।
७. बंबई प्रांत के कायस्थों की उपाधि ।
८. विष्णु । उ॰—प्रभुवन की मूरत दूध ना पीवत, सीर पछार नामा रोवत ।—दक्खिनी॰, पृ॰ १९ ।
९. शिव (को॰) ।
१०. ब्रम्हा (को॰) ।
११. इंद्र (को॰) ।
१२. सूर्य (को॰) ।
१३. अग्नि (को॰) ।
प्रभु २ वि॰
१. शक्तिशाली । बलवान् ।
२. योग्य । समर्थ । पर्याप्त ।
३. प्रतिस्पर्धा । बराबरीवाला ।
४. स्थायी । शाश्वत [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-भु See under प्र-√ भू below.
प्र-भु mfn. (Ved. also ऊ f(वी). ) excelling, mighty, powerful, rich, abundant, RV. &c. &c.
more powerful than (abl.), MBh.
having power over (gen.), VP.
able, capable, having power to (loc. inf. or comp.), Kāv.
a match for (dat.), Pāṇ. ii, 3, 16, Vārtt. 2, Pat.
constant, eternal, L.
प्र-भु m. a master, lord, king (also applied to gods, e.g. to Sūrya and Agni, RV.; to Prajā-pati, Mn.; to Brahmā, ChUp.; to Indra, R.; to Śiva, MBh.; to Viṣṇu, L.)
the chief or leader of a sect, RTL. 142
a sound, word, L.
quicksilver, L.
N. of a deity under the 8th Manu, MārkP.
of a son of Kardama, Hariv.
of a son of Śuka and Pīvarī, ib.
of a son of Bhaga and Siddhi, BhP.
of a poet, Cat.
of sev. other men, HPariś.
प्र-भु m. (˚भ्वी f. N. of a Śakti, Pañcar.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (684,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रभु a. (भु-भ्वी f.) 1 Mighty, strong, powerful. --2 Able, competent, having power to (with inf. or in comp.); ऋषि प्रभावान्मयि नांतकोऽपि प्रभुः प्रहर्तुं किमुतान्यहिंस्राः R. 2. 62; समाधिभेदप्रभवो भवति Ku. 3. 40. --3 A match for; प्रभुर्मल्लो मल्लाय Mbh. --4 Abundant. --5 Everlasting, eternal. --भुः 1 A lord, master; प्रभुर्बुभूषुर्भुवनत्रयस्य यः Śi. 1. 49. --2 A governor, ruler, supreme authority. --3 An owner, proprietor. --4 Quick-silver. --5 N. of Viṣṇu. --6 Of Śiva. --7 [] Of Brahmā. --8 Of Indra. --Comp. --भक्त a. attached or devoted to one's lord, loyal. --(क्तः) a good horse. --भक्तिः f. devotion to one's lord, loyalty, faithfulness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0754-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभु त्रि० प्र + भू--डु । १ स्वामिनि २ कार्य्यसम्पादशक्तियुते “नि- ग्रहानुग्रहे शक्तः प्रभुरित्यभिधीयते” इत्युक्ते ३ निग्रहा- नुग्रहसमर्थे ४ विष्णौ पु० “प्रभवः प्रभुरीश्वरः” विष्णुसं० “कामः कामप्रदः प्रभुः” तत्रैव नामान्तरं तत्र प्रक र्षेण भवनात् प्रभुरितिति भाष्योक्तेः “सर्वासु क्रियासु सामर्थ्यातिशयात् प्रभुः” भाष्योक्तेश्च व्युत्पत्तिभेदात् नामद्वयम् । ५ अष्टमन्वन्तरे देवगणभेदे मार्क० पु० ८० अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4475,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रभुः, पुं, (प्रभवतीति । प्र + भू + डुः ।) विष्णुः । इति शब्दरत्नावली ॥ (शिवः । यथा, महा- भारते । १३ । १७ । ३१ । “हरश्च हरिणाक्षश्च सर्व्वभूतहरः प्रभुः ॥”) पारदः । इति राजनिर्घण्टः ॥ शब्दः । इति धरणिः ॥
प्रभुः, त्रि, (प्रभवतीति । प्र + भू + “विप्रसंभ्यो ड्वसंज्ञायाम् ।” ३ । २ । १८० । इति डुः ।) अधिपतिः । तत्पर्य्यायः । स्वामी २ ईश्वरः ३ पतिः ४ ईशिता ५ अधिभूः ६ नायकः ७ नेता ८ परिवृढः ९ अधिपः १० । इत्यमरः । ३ । १ । ११ ॥ पालकः ११ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (यथा, भगवद्गीतायाम् । ५ । १४ । “न कर्त्तृत्वं न कर्म्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्म्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्त्तते ॥”) नित्यः । इति धरणिः ॥ शक्तः । इति नानार्थ- रत्नमाला ॥ (यथा, कुमारे । ३ । ४० । “आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥” श्रेष्ठः । यथा, मनौ । १० । ३ । “वैश्येष्यात् प्रकृतिश्रैष्ठ्यात् नियमस्य च धार- णात् । संस्कारस्य विशेषाच्च वर्णानां ब्राह्मणः प्रभुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-283-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रभु" आता है (23)
नमत प्रभु । स्वामीनाथ प्रभु । स्वामी । अधिपति । मालिकपति किसी वस्तु का मालिक । स्वामी । आधिपति । प्रभु । जैसे, भूमिपति, गृहपति …ईशान स्वामी । अधिति । प्रभुभरंड मालिक । स्वामी । प्रभुशलंग लोकपाल । राजा । प्रभुईश्वर मालिक । स्वामी । प्रभुनियोग्य प्रभु । स्वामीअधिकारी प्रभु । स्वामी । मालिकपिरभू पु † संज्ञा पुं॰ ईश्वर । प्रभु । स्वामीसरकार प्रधान । अधिपति । मालिक । शासक । प्रभुसाहिब स्वामी । प्रभु । दे॰ 'साहब'प्रभविता प्रभु । प्रधान शासकइन 'इस' का बहुवचनपत पु † संज्ञा पुं॰पाति † ^१ संज्ञा स्त्री॰आज्ञापक आज्ञा देनेवाला । आज्ञा करनेवालाप्रभविष्णु प्रभावशील । अग्रगण्यज्ञापक जतानेवाला । जिससे किसी बात का बोध या पता चले । सूचक । व्यजंक (वस्तु)भुवन्यु सूर्यनेता पीछे ले चलनेवाला । अगुआ । नायक । सरदारस्वामी वह जिसके आश्रय में जीवन निर्वाह होता हो । वह जो जीविका चलाता हो । मालि…सिरताज मुकुट । शिरोभूषण

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रभुःप्रभु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रभु (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रभुः 📚 ➤ बलवान्, मज़बूत, शक्तिशाली
संस्कृत: अधिपतिः · पर्याय: स्वामिन्, ईश्वर, पति, ईशितृ, अधिभू

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रभु 📚वह जो अनुग्रह या निग्रह करने में समर्थ हो । जिसके हाथ में रक्षा, दंड औ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रभु
स्वामी के और नाम (३.१.११) — अधिभू, नायक, नेता, परिवृढ, अधिप

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें