🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:19:21 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रमथन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रमथन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रमथन

अर्थ: चोट पहुंचाना, क्षति पहुंचाना, संतप्त करना

संस्कृत: मारणम् · पर्याय: प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण, प्रवासन

व्युत्पत्ति: प्र+मथ्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रमथन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मथन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मथ् + ल्युट्
  3. प्रमथन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रमथन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रमथनम्प्रमथनेप्रमथनानि
द्वितीयाप्रमथनम्प्रमथनेप्रमथनानि
तृतीयाप्रमथनेनप्रमथनाभ्याम्प्रमथनैः
चतुर्थीप्रमथनायप्रमथनाभ्याम्प्रमथनेभ्यः
पञ्चमीप्रमथनात् / प्रमथनाद्प्रमथनाभ्याम्प्रमथनेभ्यः
षष्ठीप्रमथनस्यप्रमथनयोःप्रमथनानाम्
सप्तमीप्रमथनेप्रमथनयोःप्रमथनेषु
सम्बोधनहे प्रमथनहे प्रमथनेहे प्रमथनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रमथन
प्रमथन
pramathana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रमथन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मथना ।
२. पीड़ित करना । दुःख पहुँचाना । क्लेश देना । यंत्रणा देना ।
३. नष्ट करना । क्षति पहुँचाना (को॰) ।
४. वध करना । नाश करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚मथन mf(ई)n. harassing, tormenting, hurting, injuring, MBh.; Hariv.; R.
destroying, Subh.
प्र-˚मथन m. N. of a magical formula pronounced over weapons, R.
N. of a Dānava, Kathās.
hurting, destroying, killing, R.
agitating, churning, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (685,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रमथनं 1 Hurting, injuring, tormenting. --2 Killing, slaughter. --3 Churning, stirring about.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0754-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमथन न० प्र + मथ--भावे ल्युट् । १ यधे २ क्लेशने ३ पिलो- डने च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4476,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमथनं, क्ली, (प्र + मथ + भावे ल्युट् ।) वधः । इत्यमरः । २ । ८ । ११५ ॥ (यथा, रामायणे । १ । ३ । २४ । “वालिप्रमथनञ्चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् ॥” क्लेशनम् । विलोडनम् । इति मथधात्वर्थदर्श- नात् ॥ (प्रकर्षेण मथतीति । प्र + मथ् + ल्युः । प्रमाथके, त्रि । यथा, महाभारते । १ । १०२ । ६२ । “स चाश्विरूपसदृशो देवतुल्यपराक्रमः । सर्व्वासामेव नारीणां चित्तप्रमथनो रहः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-284-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रमथनप्रमथन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मथन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मथ् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रमथन 📚 ➤ चोट पहुंचाना, क्षति पहुंचाना, संतप्त करना
संस्कृत: मारणम् · पर्याय: प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण, प्रवासन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रमथन 📚मथना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रमथन
वध के और नाम (२.८.११५) — उद्वासन, क्रथन, उज्जासन, आलम्भ, पिंज, विशर, घात, उन्माथ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रमथन: प्र+मथ्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें