🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:07:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रमदा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रमदाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रमदाः

अर्थ: - प्रकृष्टो मदो यस्य

संस्कृत: स्त्रीविशेषः · पर्याय: अङ्गना, भीरु, कामिनी, वामलोचना, मानिनी

व्युत्पत्ति: प्रमद्+अच्+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रमदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. प्रमदा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. प्रमद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. प्रमदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. प्रमदा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. प्रमद (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. मदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: प्र + मद् + अच्
  8. मदा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: प्र + मद् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रमदा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रमदाप्रमदेप्रमदाः
द्वितीयाप्रमदाम्प्रमदेप्रमदाः
तृतीयाप्रमदयाप्रमदाभ्याम्प्रमदाभिः
चतुर्थीप्रमदायैप्रमदाभ्याम्प्रमदाभ्यः
पञ्चमीप्रमदायाःप्रमदाभ्याम्प्रमदाभ्यः
षष्ठीप्रमदायाःप्रमदयोःप्रमदानाम्
सप्तमीप्रमदायाम्प्रमदयोःप्रमदासु
सम्बोधनहे प्रमदेहे प्रमदेहे प्रमदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रमदा
प्रमदा
pramadā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्त्रियों के विशेष (गुणवाचक) नाम (2.6.3) अंगना · भीरु · कामिनी · वामलोचना · मानिनी · कान्ता · ललना · नितम्बिनी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रमदा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. युवती स्त्री । सुंदरी स्त्री ।
२. माल- कंगनी । प्रियंगु ।
३. एक वृत्त । एक छंद (को॰) ।
४. कन्या राशि (को॰) । यौ॰—प्रमदाकानन, प्रमदावन = क्रीडो़द्यान । प्रमदवन । प्रम- दाजन = स्त्री । महिला । प्रमदा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-मदा (f. See below)
प्र-˚मदा f. (of ˚द) a young and wanton woman, any woman, Mn.; MBh. &c.
the sign of the zodiac Virgo, L.
N. of 2 kinds of metre, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (685,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रमदा 1 A young handsome woman; R. 9. 31; Ś. 5. 17. --2 A wife or woman in general; Ku. 4. 12; R. 8. 72. --3 The sign virgo of the zodiac. --Comp. --काननं, --वनं a pleasure garden attached to the royal harem (for the use of the wives of a king). --जनः {1} a young woman. {2} womankind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0754-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमदा स्त्री प्रमाद्यत्यनया प्र + मद--करणे अप् । १ उत्तमयो- षिति अमरः । “नजसजला गुरुश्च भवति प्रमदा” वृ० र० उक्ते एकादशाक्षरपादके २ वर्णवृत्तभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4476,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमदा, स्त्री, (प्रमदयति पुरुषमिति । प्र + मद हर्षे + णिच् + अच् । यद्वा, प्रमदो हर्षोऽस्त्यस्या इति अच् । टाप् ।) उत्तमयोषित् । इति मेदिनी । दे, ५ ॥ (यथा, कुमारे । ४ । १२ । “नयनान्यरुणानि घूर्णयन् वचनानि स्खलयन् पदे पदे । असति त्वयि वारुणीमदः प्रमदानामधुना विडम्बना ॥”) चतुर्द्दशाक्षरवृत्तिविशेषः । तल्लक्षणं यथा, वृत्त- रत्नाकरटीकायाम् । “नजभजला गुरुश्च भवति प्रमदा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-284-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रमदाःप्रमदा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रमदा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | प्रमद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रमदाः 📚 ➤ - प्रकृष्टो मदो यस्य
संस्कृत: स्त्रीविशेषः · पर्याय: अङ्गना, भीरु, कामिनी, वामलोचना, मानिनी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रमदा 📚युवती स्त्री । सुंदरी स्त्री🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रमदा
स्त्रियों के विशेष (गुणवाचक) नाम (२.६.३) — अंगना, भीरु, कामिनी, वामलोचना, मानिनी, कान्ता, ललना, नितम्बिनी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें