🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:26:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रमना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रमनाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रमनाः

अर्थ: खुश, हर्षयुत, प्रसन्न, आनन्दित

संस्कृत: हर्षितमनः · पर्याय: हर्षमाण, विकुर्वाण, हृष्टमानस

व्युत्पत्ति: प्रकृष्टं मनो यस्य-प्रा.ब

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रमनस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. मना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + मन् + अच्
  3. प्रमनस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. मना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: प्र + मन् + अच्
  5. मना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: प्र + मन् + अच्
  6. मन (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: प्र + मन् + अच्
  7. मना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: प्र + मन् + अच्
  8. मन (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: प्र + मन् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रमनस् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रमनाःप्रमनसौप्रमनसः
द्वितीयाप्रमनसम्प्रमनसौप्रमनसः
तृतीयाप्रमनसाप्रमनोभ्याम्प्रमनोभिः
चतुर्थीप्रमनसेप्रमनोभ्याम्प्रमनोभ्यः
पञ्चमीप्रमनसःप्रमनोभ्याम्प्रमनोभ्यः
षष्ठीप्रमनसःप्रमनसोःप्रमनसाम्
सप्तमीप्रमनसिप्रमनसोःप्रमनस्सु / प्रमनःसु
सम्बोधनहे प्रमनःहे प्रमनसौहे प्रमनसः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रमनस्
प्रमनस्
pramanas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-मनस् mfn. careful, tender, AV.
pleased, cheerful, willing, MBh.; Kāv. (cf. प्र-मणस्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (685,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रमण(न)स् a. 1 Happy, [] cheerful, delighted. --2 Good-natured. --3 Attentive. --4 Kind, amiable (Ved.).
प्रमनस् a. Delighted, happy, cheerful, in good spirits; R. 3. 67.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0754-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमण(न)स् त्रि० प्रकृष्टं मनोऽस्य संज्ञात्वे णत्वम् अन्यत्रा- णत्वम् । १ हर्षयुते अमाः० । २ सुमनर्स्क च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4475,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रमनाःप्रमनस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + मन् + अच् | प्रमनस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रमनाः 📚 ➤ खुश, हर्षयुत, प्रसन्न, आनन्दित
संस्कृत: हर्षितमनः · पर्याय: हर्षमाण, विकुर्वाण, हृष्टमानस

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रमनस् 📚mfn. careful, tender, AV🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें