🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:42:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रमा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रमा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रमा

अर्थ: प्रतिबोध, प्रत्यक्षज्ञान

संस्कृत: प्रमाज्ञानम् · पर्याय: प्रमिति

व्युत्पत्ति: प्र+मा+अङ्+टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. प्रमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. प्रमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. मा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मे + अच्
  5. मा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + मे + अच्
  6. मा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + मे + अच्
  7. प्रमा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. मा (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + मे + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रमा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रमाप्रमेप्रमाः
द्वितीयाप्रमाम्प्रमेप्रमाः
तृतीयाप्रमयाप्रमाभ्याम्प्रमाभिः
चतुर्थीप्रमायैप्रमाभ्याम्प्रमाभ्यः
पञ्चमीप्रमायाःप्रमाभ्याम्प्रमाभ्यः
षष्ठीप्रमायाःप्रमयोःप्रमाणाम्
सप्तमीप्रमायाम्प्रमयोःप्रमासु
सम्बोधनहे प्रमेहे प्रमेहे प्रमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रमा
प्रमा
pramā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
यथार्थ ज्ञान (3.2.10) प्रमिति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रमा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चेतना । ज्ञान । बोध ।
२. शुद्ध बोध । यथार्थ ज्ञान । जहाँ जैसी बात है वहाँ वैसा अनुभव (न्याय) ।
३. नींव ।
४. माप ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-√ मा Ā. -मिमीते (Ved. inf. प्र-मे; Pass. -मीयते), to measure, mete out, estimate, AV.; ŚrS.; MBh.; to form, create, make ready, arrange, RV.; MBh.; to form a correct notion of (acc.), understand, know, MaitrUp.; Hariv.; Hit. : Caus. -मापयति, to cause correct knowledge, afford proof or authority, MW.
प्र-मा f. basis, foundation, AV.
measure, scale, RV.
right measure, true knowledge, correct notion, Prab.; Kap.; Tarkas.; IW. 59 &c.
a kind of metre, RPrāt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (685,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रमा {c2c} P., {c3c} A. 1 To measure; त्रीणि पदानि प्रमाय. --2 To form, make, build. --3 To prove, establish, demonstrate. --4 To arrange, place in order. --5 To know, understand, get a correct idea of; न परोपहितन्न च स्वतः प्रमिमीतेऽनुभवादृतेऽल्पधीः Śi. 16. 40; अशक्योऽयमर्थः प्रमातुं H. 3. --6 To conjecture. --Caus. To afford or give proof.
प्रमा 1 Consciousness, perception. --2 (In logic) Correct notion or apprehension, true and certain knowledge, accurate conception; तद्वति तत्प्रकारकोऽनुभवः प्रमा यथा रजते इदं रजतमिति ज्ञानं T. S. --3 Ved. Basis, foundation. --4 A measure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0755-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमा, स्त्री, (प्रमीयते इति । प्र + माङ् माने + “आतश्चोपसर्गे ।” ३ । ३ । १०६ । इति अङ् । टाप् ।) यथार्थज्ञानम् । तत्पर्य्यायः । प्रमितिः २ । इत्यमरः । ३ । २ । १० ॥ प्रमा- णम् ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, प्रबोध- चन्द्रोदये । २ य अङ्के । “प्रत्यक्षादिप्रमासिद्धविरुद्धार्थाभिधायिनः । वेदान्ता यदि शास्त्राणि वौद्धैः किमपराध्यते ॥” यथा च ऋग्वेदे । १० । १३० । ३ । “कासीत्प्रमा प्रतिमा किम् ॥” “यज्ञस्य प्रमा प्रमाणमियत्ता का कथम्भूतासीत् ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥) न्यायमते तद्वति तत्प्रकारकज्ञानम् । भ्रमभिन्नज्ञानम् । अस्याः कारणं गुणः । स च प्रत्यक्षे विशेष्ये विशे- षणस्य सम्बन्धः । अनुमितौ साध्यविशिष्टपक्षे परामर्शः । शाब्दबोधे योग्यतायाः तात्पर्य्यस्य वा यथार्थज्ञानम् । उपमितौ शक्ये सादृश्य- बुद्धिः । यथा, -- “दोषोऽप्रमाया जनकः प्रमायास्तु गुणो भवेत् । पित्तदूरत्वादिरूपो दोषो नानाविधः स्मृतः ॥ प्रत्यक्षे तु विशेष्येण विशेषणवता समम् । सन्निकर्षो गुणस्तु स्यादथ त्वनुमितौ पुनः ॥ [] पक्षे साध्यविशिष्टे च परामर्शो गुणो भवेत् । शक्ये सादृश्यबुद्धिस्तु भवेदुपमितौ गुणः । शाब्दवोधे योग्यतायास्तात्पर्य्यस्याथ वा प्रमा ॥ गुणः स्याद्भ्रमभिन्नन्तु ज्ञानमत्रोच्यते प्रमा । अथवा तत्प्रकारं यत् ज्ञानं तद्बद्विशेष्यकम् ॥” इति भाषापरिच्छेदे । १३१-१३५ ॥ (“दोषः इति । अप्रमां प्रति दोषः कारणं प्रमां प्रति गुणः कारणं तत्रापि पित्तादिरूपा दोषा अननुगताः तेषां कारणत्वम् अन्वयव्यतिरेका- भ्यामेव सिद्धम् । गुणस्य प्रमाजनकत्वन्तु अनु- मानात् सिद्धम् । यथा प्रमाज्ञानसाधारण- कारणभिन्नकारणजन्याजन्यज्ञानत्वात् अप्र- मावत् । न च दोषाभाव एव कारणमस्त्विति वाच्यम् । पीतः शङ्ख इति ज्ञानस्थले पित्तदोष- सत्त्वात् शङ्खप्रमानुत्पत्तिप्रसङ्गात् विनिगमना- विरहात् अनन्तदोषाभावस्य कारणत्वमपेक्ष्य गुणकारणताया न्याय्यत्वात् । न च गुणसत्त्वेऽपि पित्तप्रतिबन्धात् शङ्खे न सैत्यज्ञानमतः पित्तादि- दोषाभावानां कारणत्वमवश्यं वाच्यं तथा च किं गुणस्य हेतुत्वकल्पनयेति वाच्यं तथाप्यन्वयव्यति- रेकाभ्यां गुणस्यापि हेतुत्वसिद्धेः । एवं भ्रमं प्रति गुणाभावः कारणमित्यस्यापि सुवचत्वाच्च । तत्र दोषाः के इत्याकाङ्क्षायामाह पित्तेति । क्वचित् पीत्तादिभ्रमे पित्तं दोषः क्वचित् चन्द्रादेः स्वल्प- परिमाणभ्रमे दूरत्वं दोषः । क्वचिच्च वंशोरग- भ्रभे मण्डूकवसाञ्जनमित्येवं दोषा भ्रान्तिजनका इत्यर्थः । अथ के गुणा इत्याकाङ्क्षायां प्रत्य- क्षादौ क्रमशो गुणान् दर्शयति प्रत्यक्षेत्विति । प्रत्यक्षे विशेषणवत् विशेष्यसन्निकर्षो गुणः अनु- मितौ साध्यवति साध्यव्याप्यवैशिष्ट्यज्ञानं गुण इति एवमग्रेऽप्यूह्यः । प्रमां निरूपमति भ्रम- भिन्नमिति । ननु यत्र शुक्तिरजतयोरिमे रजते इति ज्ञानं जातं तत्र रजतांशेऽपि प्रमा न स्यात् तज्ज्ञानस्य भ्रमभिन्नत्वाभावात् अत आह अथवेति । तद्वद्विशेष्यकं तत्प्रकारकं ज्ञानं प्रमा इत्यर्थः । इदन्तु बोध्यम् । येन सम्बन्धेन तद्बत्ता तेन सम्बन्धेन तद्बद्बिशेष्यकं तेन सम्बन्धेन प्रकारकत्वं वाच्यम् । तेन कपालादौ संयोगा- दिना घटादिज्ञाने नातिव्याप्तिः ॥” * ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-284-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रमा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रमाप्रमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रमा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | प्रमा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रमा 📚 ➤ प्रतिबोध, प्रत्यक्षज्ञान
संस्कृत: प्रमाज्ञानम् · पर्याय: प्रमिति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रमा 📚चेतना । ज्ञान । बोध🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रमा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें