🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:26:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रमृत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रमृत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रमृत

अर्थ: मरा हुआ, मृतक

व्युत्पत्ति: प्र+मृ+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रमृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रमृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. मृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मृ + क्त
  4. मृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मृ + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रमृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रमृतःप्रमृतौप्रमृताः
द्वितीयाप्रमृतम्प्रमृतौप्रमृतान्
तृतीयाप्रमृतेनप्रमृताभ्याम्प्रमृतैः
चतुर्थीप्रमृतायप्रमृताभ्याम्प्रमृतेभ्यः
पञ्चमीप्रमृतात् / प्रमृताद्प्रमृताभ्याम्प्रमृतेभ्यः
षष्ठीप्रमृतस्यप्रमृतयोःप्रमृतानाम्
सप्तमीप्रमृतेप्रमृतयोःप्रमृतेषु
सम्बोधनहे प्रमृतहे प्रमृतौहे प्रमृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रमृत
प्रमृत
pramṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रमृत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मरण । मृत्यु ।
२. मनु के अनुसार हल जोतकर जीविका करने का काम । कृषि । विशेष—हल चलने में मिट्टी में रहनेवाले बहुत से जीव मर जाते हैं इससे उसे मृत कहते हैं ।
प्रमृत २ वि॰
१. दृष्टि की सीमा से दूर । ओझल ।
२. मरा हुआ । मृत । निष्प्राण ।
३. ढँका हुआ । आवृत [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚मृत mfn. deceased, dead, MBh.
withdrawn or gone out of sight
covered, concealed, W.
प्र-˚मृत n. death, MBh.; MārkP.
tillage, cultivation (as causing the death of many beings), Mn. iv, 4, 5 (cf. x, 83).
प्र-मृत &c. See प्र-√ मृ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (687,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रमृत p. p. 1 Dead, deceased. --2 Covered, concealed. --3 Withdrawn or gone out of sight. --तं 1 Death. --2 Cultivation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0756-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमृत न० प्रकृष्टं मृतं ब्राणिहिंसितं यत्व । मनूक्ते कषण- रूपे जीवनोपायभेदे “मृतन्तु याचितं भैक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्” मनुः । “कर्षणञ्च भूमिगतप्रचुरप्राणिम- रणनिमित्तत्वात् बहुदुःखफलकं प्रकर्षेण मृतमिव प्रमृ- तम्” कुल्लू० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4480,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रमृतप्रमृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रमृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | मृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मृ + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रमृत 📚 ➤ मरा हुआ, मृतक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रमृत 📚मरण । मृत्यु🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रमृत: प्र+मृ+क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬