🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:55:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रमेय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रमेय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रमेय

अर्थ: मापे जाने योग्य, निश्चित

व्युत्पत्ति: प्र+मा+यत् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रमेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रमेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. मेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मे + यत्
  4. मेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मे + यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रमेय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रमेयःप्रमेयौप्रमेयाः
द्वितीयाप्रमेयम्प्रमेयौप्रमेयान्
तृतीयाप्रमेयेणप्रमेयाभ्याम्प्रमेयैः
चतुर्थीप्रमेयायप्रमेयाभ्याम्प्रमेयेभ्यः
पञ्चमीप्रमेयात् / प्रमेयाद्प्रमेयाभ्याम्प्रमेयेभ्यः
षष्ठीप्रमेयस्यप्रमेययोःप्रमेयाणाम्
सप्तमीप्रमेयेप्रमेययोःप्रमेयेषु
सम्बोधनहे प्रमेयहे प्रमेयौहे प्रमेयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रमेय
प्रमेय
prameya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रमेय १ वि॰ [सं॰]
१. जो प्रमाण का विषय हो सके । वह जिसका बोध करा सकें ।
२. जिसका मान बताया जा सके । जिसका अंदाज करा सकें ।
३. अवधार्य । अवधारण योग्य । जिसका निर्धारण कर सकें ।
प्रमेय २ संज्ञा पुं॰
१. वह जो प्रमा या यथार्थ ज्ञान का विषय हो । वह जिसका बोध प्रमाण द्वारा करा सकें । वह वस्तु या बात जिसका यथार्थ ज्ञान हो सके । विशेष—ज्ञान का विषय बहुत सी वस्तुएँ हो सकती हैं पर न्याय दर्शन में गौतम ने उन्हीं वस्तुओं को प्रमेय के अंतर्गत लिया है जिनके ज्ञान से मोक्ष या अपवर्ग की प्राप्ति होती है । ये बारह हैं—आत्मा, शरीर, इंद्रिय, अर्थ, बुद्धि, मन, प्रवृत्ति, दोष, प्रेत्यभाव, फल, सुख और अपवर्ग । यद्यपि वैशेषिक के द्रव्य गुण, कर्म सामान्य, विशेष और समवाय सब पदार्थ ज्ञान के विषय हैं तथापि न्याय में गौतम ने बारह वस्तुओं का ही प्रमेय के अंतर्गत विचार किया है ।
२. परिच्छेद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚मेय mfn. to be measured, measurable (also = limited, small, insignificant, Naiṣ.), to be ascertained or proved, provable, MBh.; Kāv. &c.
that of which a correct notion should be formed, Vedāntas.
प्र-˚मेय n. (ifc. f(आ). ) an object of certain knowledge, the thing to be proved or the topic to be discussed, Kap., Sch.; Vedāntas.; MBh.; R. (cf. IW. 63)
प्र-मेय See p. 686, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (686,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रमेय a. 1 Measurable, finite. --2 To be proved, demonstrable. --यं 1 An object of certain knowledge, a demonstrated conclusion, theorem. --2 The thing to be proved, the topic to be proved or discussed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0755-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रमेय त्रि० प्र + मा--कर्मणि यत् । १ प्रमाज्ञानविषये पदार्थे २ परिच्छेद्ये २ अवधार्य्ये च । तत्र वेदान्ते शुद्धचैतन्यं प्रमेयम् अन्यस्याध्यासमूलकत्वेन व्यवहारिकप्रमाज्ञा- नविधत्वेऽपि न परमार्थप्रमेयत्वम् । न्यायनये “आ- त्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखाप- वर्गास्तु प्रमेयम्” गौ० सू० उक्ताः आत्मादयः । प्रमेयत्वं च केवलान्वयि सर्वेषामीश्वरज्ञानरूपप्रमाविषयत्वात् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4480,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रमेय" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रमेयप्रमेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रमेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | मेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + मे + यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रमेय 📚 ➤ मापे जाने योग्य, निश्चित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रमेय 📚जो प्रमाण का विषय हो सके । वह जिसका बोध करा सकें🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • प्रमेय: प्र+मा+यत् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें