🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:25:10 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रयाल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रय+आल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रय

अर्थ: प्रीती करना, तृप्त करना, कामना करना, कांतिमान होना

संस्कृत: तर्पणे कान्तौ च

अंग्रेज़ी: to love, to satisfy, to desire, to wish, to be radiant

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्री धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. प्रय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्री + अच्
  3. प्रय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्री + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — प्री (चुरादिगण) · अर्थ: प्रीती करना, तृप्त करना, कामना करना, कांतिमान होना (तर्पणे कान्तौ च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमप्रयतात् / प्रयताद् / प्रयतु / प्राययतात् / प्राययताद् / प्राययतु / प्रीणयतात् / प्रीणयताद् / प्रीणयतुप्रयताम् / प्राययताम् / प्रीणयताम्प्रयन्तु / प्राययन्तु / प्रीणयन्तु
मध्यमप्रय / प्रयतात् / प्रयताद् / प्रायय / प्राययतात् / प्राययताद् / प्रीणय / प्रीणयतात् / प्रीणयताद्प्रयतम् / प्राययतम् / प्रीणयतम्प्रयत / प्राययत / प्रीणयत
उत्तमप्रयाणि / प्राययाणि / प्रीणयानिप्रयाव / प्राययाव / प्रीणयावप्रयाम / प्राययाम / प्रीणयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: प्रयति · लट् (आत्मने.): प्रयते · लिट्: पिप्राय · लिट् (आत्मने.): पिप्रिये · लुट्: प्रयिता · लुट् (आत्मने.): प्रयिता · लृट्: प्रयिष्यति · लृट् (आत्मने.): प्रयिष्यते · लोट्: प्रयतात् · लोट् (आत्मने.): प्रयताम् · लङ्: अप्रयत् · लङ् (आत्मने.): अप्रयत · विधिलिङ्: प्रयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): प्रयेत · आशीर्लिङ्: प्राय्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): प्रयिषीष्ट · लुङ्: अपिप्रयत् · लुङ् (आत्मने.): अपिप्रयत · लृङ्: अप्रयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अप्रयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: प्रयण · ण्वुल्: प्रायकः · तृच्: प्रयिता · यत्: प्रेयः · तव्य: प्रयितव्यः · अनीयर्: प्रयणीयः · क्त: प्रियितः · क्तवतु: प्रियितवान् · शतृ: प्रयन् · स्य-शतृ: प्रयिष्यन् · शानच्: प्रयमाणः · क्त्वा: प्रयित्वा · ल्यप्: प्रप्रीय · तुमुन्: प्रयितुम् · णमुल्: प्रायम् · क्तिन्: प्रीति · क्वसु: पिप्रीवान्

आल

अर्थ: अंडों का ढेर, मछली आदि के अंडे

संस्कृत: हरितालम् · पर्याय: पिञ्जर, पीतन, ताल, हरितालक

व्युत्पत्ति: आ+अल्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  3. आल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  5. अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआलम्आलेआलानि
द्वितीयाआलम्आलेआलानि
तृतीयाआलेनआलाभ्याम्आलैः
चतुर्थीआलायआलाभ्याम्आलेभ्यः
पञ्चमीआलात् / आलाद्आलाभ्याम्आलेभ्यः
षष्ठीआलस्यआलयोःआलानाम्
सप्तमीआलेआलयोःआलेषु
सम्बोधनहे आलहे आलेहे आलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्र
प्र
pra
ⓘ "प्र्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वीणा की ध्वनि के लिये 'प्र' आदि उपसर्ग लगाकर प्रक्वाण, प्रक्वण आदि (1.6.27)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक उपसर्ग जो क्रियाओं में संयुक्त होने पर 'आगे', 'पहले', 'सामने', 'दूर' का अर्थ देता है, विशेषणों में संयुक्त होने पर'अधिक', 'बहुल', 'अत्याधिक' का अर्थ देता है, जैसे, प्रकृष्ठ, प्रमत्त आदि और संज्ञा शब्दों में संयुक्त होने पर 'प्रारंभ' (प्रयाण), 'उत्पत्ति' (प्रभव, प्रपौत्र), 'लंबाई' (प्रवालभूसिक), 'शक्ति' (प्रभु), 'आकांक्षा' (प्रार्थना), 'स्वच्छता' (प्रसन्न जल), 'तीव्रता' (प्रकर्ष), 'अभाव' या 'वियोग' (प्रोषित, प्रपर्ण वृक्ष), आदि का अर्थ देता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. प्र ind. before
forward, in front, on, forth (mostly in connection with a verb, esp. with a verb of motion which is often to be supplied; sometimes repeated before the verb, cf. Pāṇ. viii, 1, 6; rarely as a separate word, e.g. AitBr. ii, 40)
as a prefix to subst. = forth, away, cf. प्र-वृत्ति, प्र-स्थान
as pref. to adj. = excessively, very, much, cf. प्र-चण्ड, प्र-मत्त
in nouns of relationship = great- cf. प्र-पितामह, प्र-पौत्र
(according to native lexicographers it may be used in the senses of गति, आ-रम्भ, उत्-कर्ष, सर्वतो-भाव, प्राथम्य, ख्याति, उत्-पत्ति, व्य्-अवहार), RV.; &c.
प्र [cf. पुरस्, पुरा, पूर्व; Zd. fra; Gk. πρό; Lat. pro; Slav. pra-, pro-; Lith. pra-; Goth. faúr, faúra; Germ. vor; Eng. fore.]
2. प्र mfn. (√ पॄ or प्रा) filling, fulfilling
(n. fulfilment ifc.; cf. आकूति-, कक्ष्य-, काम-)
like, resembling (ifc.; cf. इक्षु-, क्षुर-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (652,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र ind. 1 As a prefix to verbs it means ‘forward’, ‘forth’, ‘in front’, ‘onward’, ‘before’, ‘away’, as in प्रगम्, प्रस्या, प्रचर्, प्रय &c. --2 With adjectives it means ‘very’, ‘excessively’, ‘very much’ &c: प्रकृष्ट, प्रमत्त &c., see further on. --3 With nouns whether derived from verbs or not, it is used in the following senses according to G. M.:-- (a) beginning, commencement; (प्रमाणं, प्रस्थानं, प्रह्ण); (b) length; ( प्रवालभूषिक); (c) power (प्रभु); (d) intensity, excess; (प्रवाद, प्रकर्ष, प्रच्छाय, प्रगुण); (e) source or origin; (प्रभव, प्रपौत्र); (f) completion, perfectness, satisfaction (प्रभुक्तमन्नं); (g) destitution, separation, being without; (प्रोषिता, प्रपर्णवृक्षः); (h) apart; (प्रज्ञु); (i) excellence; (प्राचार्यः): (j) purity (प्रसन्नं जलं); (k) wish (प्रार्थना); (l) cessation (प्रशम); (m.) adoration, respect; (प्रांजलिः who respectfully folds his hands together); (n.) prominence (प्रणस, प्रवाल). In the Veda it is often used as a separable adverb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0723-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्र अव्य० प्रथ--ड । १ आरम्भे २ गतौ ३ उत्कर्षे ४ प्राथम्ये ५ सर्व- तोभावे ६ उत्पत्तौ, ७ ख्यातौ ८ व्यवहारे च पुरुषोत्तमः । अस्य क्रियायोगे उपसर्गत्वम् । गतित्वञ्च । अस्यार्थभेदो दाहरणानि गणरत्नटी० उक्तानि यथा “प्र आदिकर्मदीर्धेशभृशसम्भवतृप्तिवियोगशुद्धिशक्तीच्छा- शान्तिपूजाग्रदर्शनेषु” प्रयातः । प्रवालमूषिकः प्रभुर्देशस्य । प्रवदन्ति दायादाः । हिमवतो गङा प्रभवति । प्रभुक्त- मन्नम् । प्रोषितः । प्रसन्नं जलम् । प्रशक्तः । प्रार्थयते । प्रशान्तोऽग्निः । प्राञ्जलि । प्रबालम् । प्रलोकयति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4425,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्र, व्य, (प्रथयतीति । प्रथ + डः ।) विंशत्युप- सर्गान्तर्गतप्रथमोपसर्गः । अस्यार्थाः । गतिः । आरम्भः । उत्कर्षः । सर्व्वतोभावः । प्राथ- म्यम् । ख्यातिः । उत्पत्तिः । व्यवहारः । इति दुर्गादासधृतपुरुषोत्तमः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-240-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्र्" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रयप्री धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्री + अच् | प्रय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्री + अच्
आलआल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन | आल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रय 📚 ➤ प्रीती करना, तृप्त करना, कामना करना, कांतिमान होना
संस्कृत: तर्पणे कान्तौ च

आल 📚 ➤ अंडों का ढेर, मछली आदि के अंडे
संस्कृत: हरितालम् · पर्याय: पिञ्जर, पीतन, ताल, हरितालक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्र् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
आल 📚हरताल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आल
हरताल (२.९.१०३) — पिंजर, पीतन, ताल, हरितालक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
प्रयालप्रय + आलदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आल: आ+अल्+अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें