🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:46:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रलेह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रलेह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रलेह

अर्थ: एक प्रकार का रसा, शोरवा

व्युत्पत्ति: प्र+लिह्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रलेह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. लेह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + लिह् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रलेह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रलेहःप्रलेहौप्रलेहाः
द्वितीयाप्रलेहम्प्रलेहौप्रलेहान्
तृतीयाप्रलेहेनप्रलेहाभ्याम्प्रलेहैः
चतुर्थीप्रलेहायप्रलेहाभ्याम्प्रलेहेभ्यः
पञ्चमीप्रलेहात् / प्रलेहाद्प्रलेहाभ्याम्प्रलेहेभ्यः
षष्ठीप्रलेहस्यप्रलेहयोःप्रलेहानाम्
सप्तमीप्रलेहेप्रलेहयोःप्रलेहेषु
सम्बोधनहे प्रलेहहे प्रलेहौहे प्रलेहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रलेह
प्रलेह
praleha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रलेह संज्ञा पुं॰ [सं॰] मांस का एक व्यंजन जो मांस के छोटे छोटे खंड काटकर घी में तलकर बनाया जाता है । कोरमा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚लेह m. a kind of broth, L.
प्र-लेह , ˚लेहन. See प्र-√ लिह्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (689,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रलेह पु० प्रलिह्यतेऽसौ प्र + लिह--कर्मणि घञ् । व्यञ्जन- भेदे (कोरमा) पाकराजेश्वरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4490,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रलेहः, पुं, (प्रलिह्यते इति । प्र + लिह् + घञ् ।) व्यञ्जनविशेषः । इति पाकराजेश्वरः । दम्पोख्त कोरमा इत्यादि पारस्यभाषा ॥ (चिन्तामणौ धृतः प्रलेहप्रकारो यथा, -- “स्थूलानि मांसखण्डानि क्षालितानि च वारिणा । तप्तस्नेहे विनिःक्षिप्य दर्व्या सञ्चालयन् पचेत् ॥ तप्तं तत्र विनिःक्षिप्य लावणं जलमल्पकम् । पचेत् पटपटाशब्दं तस्मिन् मांसे प्रकुर्वति ॥ प्रक्षिपेद्दाडिमीनीरं बहुलेन पचेत् पुनः । मांसपिण्डेषु सिद्धेषु देया शुण्ठी सजीरका ॥ ततश्चोत्तार्य्य तन्मांसं पृथक् कुर्य्यात् प्रलेहतः । प्रलेहं दाससा पूतं स्थापयेदन्यभाजने ॥ हिङ्गुना घृतयुक्तेन धूपेन तञ्च धूपयेत् ॥” गौडदेशीयप्रलेहस्तु । “हिङ्ग्वार्द्रबीजपूरैलालवणैः सम्भृतेन तु । कुट्टितामिषपिष्टेन तत्र दाडिमबीजतः ॥ सोषणावेसवारश्च प्रलेहो गौडदेशजः ॥ प्रलेहो रुचिदो बल्यः कफानिलरुजापहः । संग्राही पित्तकृत् किञ्चिच्छिलाध्मानगदान् जयेत् ॥ [] पूर्णप्रलेहस्तु । “मांसपूरणयोगेन कोष्ठाकारं विधाय च । स्विन्नं कृत्तं धृते भृष्टं प्रलेहविधिना पचेत् ॥ पूरणस्य प्रलेहोऽयं विज्ञेयो वातनाशनः । श्लेष्मान्तकारकश्चैव मुखवैरस्यहृद्गुरुः ॥” शुक्लवर्णः प्रलेहः । “धृते वेसरधान्याकहिङ्गुभृद्दधिसंयुते । वस्त्रपूतेऽर्द्धसम्पक्वे स्विन्नं मांसं विनिःक्षिपेत् ॥” पीतवर्णस्तु । “प्रलेहः पीतवर्णोऽपि कार्य्यः शुक्लप्रलेहवत् । विशेषोऽत्र हरिद्रायाः संसर्गः कुङ्कुमस्य वा ॥” रक्तवर्णोऽपि । “तप्तस्नेहे क्षिपेद्धिङ्गुसंयुतं कासमर्द्दकम् । धान्यकं लवणाजाजीधौतं मांसञ्च तत् क्षिपेत् ॥ ततोऽर्द्धस्फुटिते मांसे दाडिमीबीजर्सयुते । सम्पक्वे चातिमृदुले तक्रं शुण्ठीञ्च निःक्षिपेत् ॥ तत उत्तार्य्य वस्त्रेण गालयेद्धूपयेदपि । रक्तवर्णप्रलेहस्य संसिद्ध्यर्थं विनिःक्षिपेत् ॥ करमर्द्दं दाडिमस्य स्थाने शेषन्तु पूर्व्ववत् ॥” हरितवर्णस्तु । “मेथिकाकासमर्दाम्लकल्केन चलकारिते । घृते मांसं विनिःक्षिप्य पचेच्छुष्कप्रलेहवत् ॥ सिद्धे च गालयेद्वस्त्रे कृत्वा वर्णप्रयोजनम् । ताम्बूलं कष्टजङ्गारं देयं हरितहेतुना ॥ अरुचौ रुचिदः सद्यो नानावर्णप्रसाधितः । प्रलेहः कफवातघ्नः किञ्चित् पित्तकरो लघुः ॥” वटकप्रलेहोऽपि । “माषस्य पिष्टिका सूक्ष्मा वेसवारेण संयुता । बहुधा क्रियते तस्या वटिकावटकादिकम् ॥ आम्रविम्बीफलाकारं लड्डुकावटकादिकम् । शृङ्गाटकफलाकारं यथायुद्धिप्रकारजम् ॥ कृत्वा हि बहुधाधारे स्वेदितं घृतभार्ज्जितम् । सवेसवारजे तक्रे क्वथिते च मनोरमे ॥ निःक्षिप्य चालयेदीषदुत्तार्यैलादिवासिते । एवन्तु बहुधा कार्य्यो माषमुद्गप्रलेहकः ॥ प्रलेहो वातजिद्वल्यः शुक्रमांसप्रदो रसः । प्रीणनः प्राणयुक्तानां शुक्रदः क्षीणरेतसाम् ॥” मत्स्यप्रलेहस्तु । “मांसप्रलेहवत्कार्य्यः प्रलेहो मत्स्यसम्भवः । आदौ तैले परं पक्वं सर्व्वमन्यत्तु पूर्व्ववत् ॥ वर्णस्य करणे देयं पूर्व्वोक्तं द्रव्यकं हि यत् । उद्धूलनं सुगन्धाय दातव्यं पूर्व्वसम्भवम् ॥” मत्स्यखण्डप्रलेहस्तु । “सम्यक् प्रक्षालितं मत्स्यं वेसवारेण वेष्टितम् । तप्ततैले क्षिपेत् खण्डं हिङ्गुसैन्धवमिश्रितम् ॥ प्रलेहविधिवत् साध्यो मत्स्यखण्डप्रलेहकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-292-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रलेहप्रलेह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लेह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्र + लिह् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रलेह 📚 ➤ एक प्रकार का रसा, शोरवा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रलेह 📚मांस का एक व्यंजन जो मांस के छोटे छोटे खंड काटकर घी में तलकर बनाया जात…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रलेह: प्र+लिह्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें