🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:50:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रवया

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रवयाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रवयाः

अर्थ: वड़ी उम्र का, वृद्ध, बूढ़ा

संस्कृत: वृद्धः · पर्याय: स्थविर, वृद्ध, जीन, जीर्ण, जरत्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रवयस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. प्रवा (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  3. वया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + अज् + अच्
  4. वा (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + वै + अच्
  5. प्रवयस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. वया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: प्र + अज् + अच्
  7. वया (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: प्र + अज् + अच्
  8. वय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: प्र + अज् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रवयस् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रवयाःप्रवयसौप्रवयसः
द्वितीयाप्रवयसम्प्रवयसौप्रवयसः
तृतीयाप्रवयसाप्रवयोभ्याम्प्रवयोभिः
चतुर्थीप्रवयसेप्रवयोभ्याम्प्रवयोभ्यः
पञ्चमीप्रवयसःप्रवयोभ्याम्प्रवयोभ्यः
षष्ठीप्रवयसःप्रवयसोःप्रवयसाम्
सप्तमीप्रवयसिप्रवयसोःप्रवयस्सु / प्रवयःसु
सम्बोधनहे प्रवयःहे प्रवयसौहे प्रवयसः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रवयस्
प्रवयस्
pravayas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-वयस् mfn. strong, vigorous, in the prime of life, RV.; TS.; Kāṭh.
advanced in age, aged, old, ancient, ĀśvGṛ.; Ragh.; Car.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (690,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रवयस् a. 1 Advanced in age, aged, old; केप्येते प्रवयसस्त्वां दिदृक्षयः U. 4; R. 8. 18. --2 Ancient, old.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0759-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवयस् त्रि० प्रकृष्टं वयोऽस्य । १ वृद्धे स्थविरे हेमच० । २ पुराणे निघण्टुः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4491,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रवयाःप्रवयस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रवा (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन | वया (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: प्र + अज् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रवयाः 📚 ➤ वड़ी उम्र का, वृद्ध, बूढ़ा
संस्कृत: वृद्धः · पर्याय: स्थविर, वृद्ध, जीन, जीर्ण, जरत्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रवयस् 📚mfn. strong, vigorous, in the prime of life, RV.; TS.; Kāṭh🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें