🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:37:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रवरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रवरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रवरः

अर्थ: मुख्य, प्रधान, सर्वश्रेष्ठ या पूज्य, सर्वोत्तम, श्रीमान्

व्युत्पत्ति: प्र+वृ+अप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रवर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रवर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रवरःप्रवरौप्रवराः
द्वितीयाप्रवरम्प्रवरौप्रवरान्
तृतीयाप्रवरेणप्रवराभ्याम्प्रवरैः
चतुर्थीप्रवरायप्रवराभ्याम्प्रवरेभ्यः
पञ्चमीप्रवरात् / प्रवराद्प्रवराभ्याम्प्रवरेभ्यः
षष्ठीप्रवरस्यप्रवरयोःप्रवराणाम्
सप्तमीप्रवरेप्रवरयोःप्रवरेषु
सम्बोधनहे प्रवरहे प्रवरौहे प्रवराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रवर
प्रवर
pravara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रवर १ वि॰ [सं॰]
१. श्रेष्ठ । बडा । मुख्य । प्रधान । जैसे, वीर- प्रवर । उ॰—देखें वे हँसते हुए प्रवर, जो रहे देखते सदा समर ।—अनामिका, पृ॰ ११९ ।
२. सर्वप्रधान । सबसे ज्येष्ठ (को॰) । यौ॰—प्रवर समिति ।
प्रवर २ संज्ञा पुं॰
१. किसी गोत्र के अंतर्गत विशेष प्रवर्तक मुनि । जैसे, जमदग्नि गोत्र के प्रवर्तक ऋषि जमदग्नि, और्व और वशिष्ठ; गर्ग गोत्र के गार्ग्य, कौस्तुभ और मांडव्य इत्यादि ।
२. संतति ।
३. अगर की लकडी ।
४. आवरण । आच्छादन (को॰) ।
५. शऱीर का ऊपरी वस्त्र । उपरना । दुपट्टा (को॰) ।
६. आवाहन । पुकार (को॰) ।
७. यज्ञ के समय अग्नि का आवाहन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. प्र-वर mf(आ)n. (fr. प्र + वर or fr. प्र √ 2. वृ; for 2. and 3. See p. 693) most excellent, chief, principal, best, Mn.; MBh. &c.
eldest (son), MBh.
better than (abl.), BhP.
greater (opp. to सम, ‘equal’, and न्यून, ‘smaller’), Var.
(ifc.) eminent, distinguished by, Hariv.
प्र-वर m. a black variety of Phaseolus Mungo, L.
Opuntia Dillenii, L.
N. of a messenger of the gods and friend of Indra, Hariv.
of a Dānava, ib.
प्र-वर n. aloe wood, Bhpr.
a partic. high number, Buddh.
2. प्र-वर m. (for 1. See p. 690) a cover, ŚBr. (Sāy. प्र-वार; cf. Pāṇ. iii, 3, 54)
an upper garment, Var.
3. प्र-वर m. a call, summons (esp. of a Brāhman to priestly functions), AitBr.
an invocation of Agni at the beginning of a sacrifice, a series of ancestors (so called because Agni is invited to bear the oblations to the gods as he did for the sacrificer's progenitors, the names of the 4 or 5 most nearly connected with the ancient Ṛṣis being then added), Br.; ŚrS.
a family, race, L.
an ancestor, KātyŚr., Sch. (f(ई). , Pat.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (690,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रवर a. 1 Chief, principal, most excellent or distinguished, best, exalted; संकेतके चिरयति प्रवरो विनोदः Mk. 3. 3; Ms. 10. 27; Ghaṭ. 16. --2 Eldest. --रः 1 A call, summons. --2 A particular invocation addressed to Agni by a Brāhmaṇa at the consecration of his fire. --3 A line of ancestors. --4 A race, family, lineage. --5 An ancestor. --6 A Muni or noble ancestor who contributes to the credit of a particular gotra or family. --7 Offspring, descendants. --8 A cover, covering. --9 An upper garment. --10 One of the 42 Gotras, [] --रा N. of a river falling into Godāvarī. --रं Aloe-wood --Comp. --वाहनौ (du.) an epithet of the two Aśvins.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0759-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवर पु० प्र + वृ--अप् । १ सन्ततौ २ गोत्रे गोत्रप्रवर्तकमुनिव्या- वर्त्तके ३ मुनिभेदे च । ४ श्रेष्ठे त्रि० ५ अगुरुचन्दने न० । मेदि० । गोत्रभेदे गोत्रप्रवर्तकमुनिगणाश्च आर्षशब्दे ८१४ अ० दृश्याः । तदधिकं प्रवराध्यायादौ दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4491,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवरं, क्ली, (प्रव्रियते इति । प्र + वृ + अप् ।) अगुरु । इति भावप्रकाशः ॥ गोत्रम् । श्रेष्ठे, त्रि । इति मेदिनी । रे, १७६ ॥ (यथा, मनुः । १० । २७ । “एते षट् सदृशान् वर्णान् जनयन्ति स्वयोनिषु । मातृजात्यां प्रसूयन्ते प्रवरासु च योनिषु ॥”)
प्रवरः, पुं, (प्र + वृ + अप् ।) सन्ततिः । इति मेदिनी । रे, १७६ ॥ गोत्रप्रवर्त्तकमुनिव्याव- र्त्तको मुनिगणः । तथा च यमदग्निगोत्रस्य प्रवराः यमदग्न्यौर्व्वबशिष्ठाः । भरद्वाजगोत्रस्य भरद्वाजाङ्गिरसबार्हस्पत्य्याः । विश्वामित्र- गोत्रस्य विश्वामित्रमरीचिकौषिकाः । अत्रि- [] गोत्रस्य अत्र्यात्रेयशातातपाः । गोतमगोत्रस्य गोतमवशिष्ठबार्हस्पत्याः । वशिष्ठगोत्रस्य वशिष्ठः । केषाञ्चित् वशिष्ठात्रिसाङ्कृतयः । काश्यपगोत्रस्य काश्यपाप्सारनैध्रुवाः । अगस्त्य- गोत्रस्य अगस्तिदधीचिजैमिनयः । सौकालिन- गोत्रस्य सौकालिनाङ्गिरसबार्हस्पत्याप्सार- नैध्रुवाः । मौद्गल्यगोत्रस्य और्व्वच्यवनभार्गव- जामदग्न्याप्नुवतः । पराशरगोत्रस्य पराशर- शक्त्रिवशिष्ठाः । बृहस्पतिगोत्रस्य बृहस्पतिकपिल- पार्व्वणाः । काञ्चनगोत्रस्य अश्वत्थदेवलदेव- राजाः । विष्णुगोत्रस्य विष्णुवृद्धिकौरवाः । कौशिकगोत्रस्य कौशिकात्रिजमदग्नयः । कात्या- यनगोत्रस्य अत्रिभृगुवशिष्ठाः । आत्रेयगोत्रस्य आत्रेयशातातपसांख्याः । काण्वगोत्रस्य काण्वा- श्वत्थदेवलाः । कृष्णात्रेयगोत्रस्य कृष्णात्रेया- त्रेयावासाः । साङ्कृतिगोत्रस्य अव्याहारात्रि- साङ्कृतयः । कौण्डिल्यगोत्रस्य कौण्डिल्यस्ति- मिककौत्सः । गर्गगोत्रस्य गार्ग्यकौस्तुभ- माण्डव्याः । आङ्गिरसगोत्रस्य आङ्गिरस- वशिष्ठबार्हस्पत्याः । अनावृकाक्षभोत्रस्य गार्ग्य- गौतमवशिष्ठाः । अव्यगोत्रस्य अव्यबलिसार- स्वताः । जैमिनिगोत्रस्य जैमिन्युतथ्यसाङ्कृतयः । वृद्धिगोत्रस्य कुरुवृद्धाङ्गिरोबार्हस्पत्याः । शाण्डिल्यगोत्रस्य शाण्डिल्यासितदेवलाः । वात्स्यगोत्रसावर्णगोत्रयोः और्व्वच्यवनभार्गव- जामदग्न्याप्नुवतः । आलम्ब्यायनगोत्रस्य आल- म्ब्यायनशालङ्कायनशाकटायनाः । वैयाघ्रपद्य- गोत्रस्य साङ्कृतिः । घृतकौशिकगोत्रस्य कुशिक- कौशिकघृतकौशिकाः । केषाञ्चित् कुशिक- कौशिकबन्धुलाः । शक्त्रिगोत्रस्य शक्त्रिपराशर- वशिष्ठाः । काण्वायनगोत्रस्य काण्वायनाङ्गिरस- वार्हस्पत्यभरद्बाजाजमीढाः । वासुकिगोत्रस्य- अक्षोभ्यानन्तवासुकयः । गौतमगोत्रस्य गौत- माप्सराङ्गिरसबार्हस्पत्यनैध्रुवाः । केषाञ्चित् गौतमाङ्गिरसावासाः । शुनकगोत्रस्य शुनक- शौनकगृत्समदाः । सौपायनगोत्रस्य प्रवराः और्व्वच्यवनभार्गवजामदग्न्याप्नुवतः । इति धन- ञ्जयकृतधर्म्मप्रदीपे गोत्रप्रवरविवेकः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-293-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रवर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रवरःप्रवर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रवरः 📚 ➤ मुख्य, प्रधान, सर्वश्रेष्ठ या पूज्य, सर्वोत्तम, श्रीमान्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रवर 📚श्रेष्ठ । बडा । मुख्य । प्रधान । जैसे, वीर- प्रवर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रवरः: प्र+वृ+अप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬