🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:47:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रवास

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रवास

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रवास

अर्थ: विदेशगमन, विदेशयात्रा, घर पर न रहना, परदेशनिवास

व्युत्पत्ति: प्र+वस्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रवास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रवास (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रवासःप्रवासौप्रवासाः
द्वितीयाप्रवासम्प्रवासौप्रवासान्
तृतीयाप्रवासेनप्रवासाभ्याम्प्रवासैः
चतुर्थीप्रवासायप्रवासाभ्याम्प्रवासेभ्यः
पञ्चमीप्रवासात् / प्रवासाद्प्रवासाभ्याम्प्रवासेभ्यः
षष्ठीप्रवासस्यप्रवासयोःप्रवासानाम्
सप्तमीप्रवासेप्रवासयोःप्रवासेषु
सम्बोधनहे प्रवासहे प्रवासौहे प्रवासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रवास
प्रवास
pravāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रवास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अपना घर या देश छोड़कर दूसरे देश में रहना । विदेश में रहना । परदेश का निवास ।
२. विदेश । यौ॰—प्रवासगत =विदेश गया हुआ । प्रवासपर = प्रवास में आसक्त । प्रवासस्थ, प्रवासस्थित =प्रवास पर गया हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-वास m. dwelling abroad, foreign residence, absence from home, RV. &c. &c. (acc. with √ गम् or या. प्र-√ वस् or आ-√ पद्; to go abroad; abl. with आ-√ इ, उपा-. or परा-√ वृत्, to return from abroad)
(in astron.) heliacal setting of the planets, Var.
प्र-वास and e. See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (691,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रवासः (a) Going or journeying abroad, being absent from one's home, foreign residence; कुशः प्रवासस्थकलत्रवेषां (बनितामपश्यत्) R. 16. 4; Ś. 4. 3; U. 6. 38; Pt. 1. 169; Bh. 3. 94. (b) A temporary sojourn; प्रवासादुपावृत्तेन काश्यपेनादिष्टोऽस्मि Ś. 4. --Comp. --गत, --स्थ, --स्थित a. journeying abroad, being absent from home.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0759-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवास पु० प्रस्थितस्य वासः । गृहात् प्रस्थितस्य भिन्नदेशे वासे चिरप्रवासगतस्य पुनर्नागतस्य वार्त्ताद्यश्रवणे काल- विशेषे तस्य प्रेतत्वावधारणमुक्तं त्रि० त० “सन्देहे त्वाह यमः “गतस्य न भवेत् वार्त्ता यावत् द्वादशवार्षिकी । प्रेतावधारणन्तस्य कर्त्तव्यं सुतबान्धवैः । यन्मासि यद- हर्यातस्तन्मासि तदहःक्रिया । दिनाज्ञाने कुहूस्तम्य आषाढस्याथ वा कुहूः” । नि० सि० वृद्धमनुः “प्रोषितस्य तथा कालो गतश्चेद्द्वादशाव्दिकः । प्राप्ते त्रयोदशे वर्षे प्रेतकार्य्याणि कारयेत्” । वृहस्पतिः “यस्य न न श्रूयते वार्त्ता यावद्द्वादश वत्सरान् । कुशपुत्रक- दाहेन तस्य स्यादवधारणा” । भविष्ये “पितरि पोषिते यस्य न वार्त्ता नैव चागमः । ऊर्द्धं पञ्चदशाद्वर्षात् कृत्वा तत्प्रतिरूपकम् । कुर्य्यात्तस्य तु संस्कारं यथोक्तविविना [] ततः । तदादीन्येव सर्वाणि प्रेतकर्माणि कारयेत्” । द्वाद- शाव्दप्रतीक्षा पितृभिन्नविषयेति मदनरत्ने उक्तम् । गृह्यकारिकायान्तु “तस्य पूर्ववयस्कस्य विंशत्यव्दीर्ध्वतः क्रिया । ऊर्द्ध्वं पञ्चदशव्दात् तु मध्यमे वयसि स्मृता । द्वादशाद्वत्सरादूर्ध्वमुत्तरे वयसि स्मृता । चान्द्रायण- त्रयं कृत्वा त्रिशत् कृच्छ्राणि वा सुतैः । कुशैः प्रति- कृतिं दग्ध्वा कार्य्याः शोचादिकाः क्रियाः” इत्युक्तम् पराशरः “देशान्तरगतो नष्टस्तिथिर्न ज्ञायते यदि । कृष्णाष्टमी ह्यमावास्या कृष्णा चैकादशी च या । उदकं पिण्डदानं च तत्र श्राद्धं तु कारयेत्” । इदं मासज्ञाने” प्रवासादागतेन गुर्वादेः पादयोर्ग्रहणपूर्वकम् प्रणामो वि- हितः यथा “विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहञ्चाभिवादनम् । गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन् । मातृस्वसा मातु- लानी श्वश्रूश्चाथ पितुः स्वसा । प्रपूज्या गुरुपत्नीव समा- स्ता गुरुभार्य्यया । भ्रातृभार्य्योपसंग्राह्या सवर्णाऽ- हन्यहन्यपि । विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसम्बन्घि योषितः । पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्याञ्च स्वसर्य्यपि । मातृवद्वृत्तिमातिष्ठेन्माता ताभ्यो गरीयसी” कौर्मपु० १३ अ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4492-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रवासः, पुं, (प्रवसन्त्यस्मिन्निति । प्र + वस् + “हलश्च ।” ३ । ३ । १२१ । इति घञ् ।) विदेशः । विदेशस्थितिः । यथा, -- “कर्णेजपैराहितराज्यलोभा स्त्रैणेन नीता विकृतिं लघिम्ना । रामप्रवासे व्यमृषन्नदोषं जनापवादं सनरेन्द्रमृत्युम् ॥” इति भट्टिः । ३ । ७ ॥ * ॥ द्वादशवर्षाश्रुतवार्त्ताकप्रोषितस्य तत्प्रवासाद्य- दिने श्राद्धं कर्त्तव्यम् । यथा, -- “प्रवासवासरे ज्ञेयं तन्मासेन्दुक्षयेऽथवा ॥” इति मिताक्षरा । ३ । ७ ॥ * ॥ प्रवासागतेन गुर्व्वाद्यभिवादनं कर्त्तव्यम् । यथा, “विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहञ्चाभिवादनम् । गुरुदारेषु कुर्व्वीत सतां धर्म्ममनुस्मरन् ॥ मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूश्चाथ पितुः स्वसा । प्रपूज्या गुरुपत्नीव समास्ता गुरुभार्य्यया ॥ भ्रातृभार्य्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि । विप्रोष्य भूप ! संग्राह्या ज्ञातिसम्बन्धियोषितः ॥ पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्याञ्च स्वसर्य्यपि । मातृवद्वृत्तिमातिष्ठेन्माता ताभ्यो गरी- यसी ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे १३ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-294-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रवास" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रवासप्रवास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रवास 📚 ➤ विदेशगमन, विदेशयात्रा, घर पर न रहना, परदेशनिवास

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रवास 📚अपना घर या देश छोड़कर दूसरे देश में रहना । विदेश में रहना । परदेश का न…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रवास: प्र+वस्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें