🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:02:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रसरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रसरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रसरः

अर्थ: आगे जाना, प्रगमन करना

संस्कृत: व्रणादिविसरणम् · पर्याय: विसर्पण

व्युत्पत्ति: प्र + सृ +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रसर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रसर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रसरःप्रसरौप्रसराः
द्वितीयाप्रसरम्प्रसरौप्रसरान्
तृतीयाप्रसरेणप्रसराभ्याम्प्रसरैः
चतुर्थीप्रसरायप्रसराभ्याम्प्रसरेभ्यः
पञ्चमीप्रसरात् / प्रसराद्प्रसराभ्याम्प्रसरेभ्यः
षष्ठीप्रसरस्यप्रसरयोःप्रसराणाम्
सप्तमीप्रसरेप्रसरयोःप्रसरेषु
सम्बोधनहे प्रसरहे प्रसरौहे प्रसराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रसर
प्रसर
prasara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
फैलना (फोड़े आदि का) (3.2.23) विसर्पण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रसर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आगे बढ़ना । बढ़ना । विस्तार ।
२. फैलना । फैलाव । प्रसार ।
३. दृष्टि का फैलाव । आँख की पहुँच ।
४. वेग । तेजी ।
५. समूह । राशि ।
६. वैद्यक शास्त्रा- नुसार वात पित्तादि प्रकृतियों का संचार या घटाव बढा़व ।
७. व्याप्ति ।
८. प्रकर्ष । प्रधानता । प्रभाव ।
९. युद्ध ।
१०. नाराच नामक अस्त्र ।
११. प्रलय । विनाश (को॰) ।
१२. वीरता । साहस ।
१३. बाढ़ । बढ़िया ।
१४. एक प्रकार का पौधा जो भूमि के ऊपर फैलता है ।
१५. अवकाश । अवसर (को॰) ।
१६. एक प्रकार का नृत्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-सर प्र-सरण. See प्र-√ सृ.
प्र-सर m. (ifc. f(आ). ) going forwards, advance, progress, free course, coming forth, rising, appearing, spreading, extension, diffusion, Kālid.; Kād.; Śaṃk. &c.
range (of the eye), Amar.
prevalence, influence, Śak.
boldness, courage, Mṛcch.
a stream, torrent, flood, Gīt.; BhP.
(in med.) morbid displacement of the humours of the body, Suśr.
multitude, great quantity, Śiś.
a fight, war, L.
an iron arrow, L.
speed, L.
affectionate solicitation, L.
प्र-सर n. (in music) a kind of dance, Saṃgīt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (697,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रसरः 1 Going forward, advancing; Ś. 1. 29. --2 Free or unimpeded motion, free scope; access or course; R. 8. 23; 16. 20; Mu. 3. 5; H. 1. 186. --3 Spreading, diffusion, extension, expansion, dilation; Śi. 9. 71. --4 Extent, dimension, great quantity; Śi. 3. 35. --5 Prevalence, influence; Ś. 3. 10. --6 A stream, flow, torrent, flood; पपात स्वेदांबुप्रसर इव हर्ष श्रुनिकरः Gīt. 11. --7 A group, multitude. --8 War, battle. --9 An iron arrow. --10 Speed. --11 Affectionate solicitation. --12 (In medicine) Morbid displacement of the humours of the body. --13 Destruction, ruin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0766-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रसर पु० प्र + सृ--भावाधारादौ यथायथम् अप् कर्त्तरि अच् वा । तन्तुविटपादेः प्रकर्षेण १ सर्पणे प्रकर्षेण २ सरणे अमरः ३ वेगे ४ प्रलये च मेदि० । ५ समूहे शब्दर० ६ युद्धे विश्वः । ७ नाराचास्त्रे ८ विसर्पणकर्त्तरि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4497,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रसरः, पुं, (प्र + सृ + भावादौ यथायथं अप् ।) तन्तुव्रणविटपादेर्व्विसर्पणम् । प्रकर्षेण निकटे सरणं सर्पणम् । तत्पर्य्यायः । विसर्पः २ । इत्य- मरभरतौ । ३ । २ । २३ ॥ (यथा, रघुः । १६ । २० । “तिरस्क्रियन्ते कृमितन्तुजालै- र्विच्छिन्नधूमप्रसरा गवाक्षाः ॥”) प्रणयः । वेगः । इति मेदिनी । रे, १८२ ॥ (यथा, कलाविलासे । १ । २१ । “इति विनयनम्रशिरसा तेन घचो युक्तमुक्त- मवधार्य्य । तमुवाच मूलदेवः प्रीतिप्रसरैः प्रसारितौ- ष्ठाग्रः ॥”) समूहः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, आर्य्या- सप्तशत्याम् । ५८९ । “स्तननूतननखलेखालम्बी तव घर्म्मविन्दु- सन्दोहः । आभाति पट्टसूत्रे प्रविशन्निव मौक्तिकप्रसरः ॥” प्रकृष्टसञ्चरणम् । यथा, -- “अत ऊर्द्ध्वं प्रसरं वक्ष्यामः । तेषामेभिरातङ्क- विशेषैः प्रकुपितानां पर्य्युषितकिण्वोदकपिष्ट- समवाय इवोद्रिक्तानां प्रसरो भवति तेषां वायु- र्गतिमत्त्वात् प्रसरणहेतुः सत्यप्यचैतन्ये स हि [] रजोभूयिष्ठो रजश्च प्रवर्त्तकं सर्व्वभावानाम् । यथा महानुदकसञ्चयोऽतिवृद्धः सेतुमवदार्य्या- परेणोदकेन व्यामिश्रः सर्व्वतः प्रधावत्येवं दोषाः कदाचिदेकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वानेकधा प्रसरन्ति ।” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने २१ अध्यायः ॥) युद्धम् । इति विश्वः । नाराचः । इति भूरिप्रयोगः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-299-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रसर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रसरःप्रसर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रसरः 📚 ➤ आगे जाना, प्रगमन करना
संस्कृत: व्रणादिविसरणम् · पर्याय: विसर्पण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रसर 📚आगे बढ़ना । बढ़ना । विस्तार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रसर

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬