🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:15:58 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रहीण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रहीण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रहीण

अर्थ: छोड़ा गया, खाली किया गया, त्यागा गया

व्युत्पत्ति: प्र + हा + क्त, ईत्, तस्य नः, णत्वम् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रहीण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्रहीण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रहीण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रहीणःप्रहीणौप्रहीणाः
द्वितीयाप्रहीणम्प्रहीणौप्रहीणान्
तृतीयाप्रहीणेनप्रहीणाभ्याम्प्रहीणैः
चतुर्थीप्रहीणायप्रहीणाभ्याम्प्रहीणेभ्यः
पञ्चमीप्रहीणात् / प्रहीणाद्प्रहीणाभ्याम्प्रहीणेभ्यः
षष्ठीप्रहीणस्यप्रहीणयोःप्रहीणानाम्
सप्तमीप्रहीणेप्रहीणयोःप्रहीणेषु
सम्बोधनहे प्रहीणहे प्रहीणौहे प्रहीणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रहीण
प्रहीण
prahīṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रहीण १ वि॰ [सं॰]
१. परित्यक्त ।
२. प्रक्षिप्त । फका हुआ (को॰) ।
३. समाप्त । नष्ट (को॰) ।
प्रहीण २ संज्ञा पुं॰ विनाश । हानि [को॰] । यौ॰—प्रहीणजीवित = मृत । मरा हुआ । प्रहीणदोष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रहीण mfn. (cf. Kāś. on Pāṇ. viii, 4, 29) left, remaining, BhP.
standing alone i.e. having no relatives, Vas.
cast off, worn out (as a garment), Gaut.
failing in (instr.), MBh.
ceased, vanished, Jātakam.
(ifc.) wanting, destitute of MBh.
प्रहीण m. removal, loss, waste, destruction, W.
प्र-हीण See प्र.√ 3. हा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (700,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रहीण1 p. p. Left, quitted, abandoned. --णं Destruction, removal, loss. [1] Correction submitted by on 20170214. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/336. note: mis-aligned diacritic.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0768-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रहीणः, त्रि, (प्र + ओ हा त्यागे + क्त । “घुमा- स्थागेति ।” ६ । ४ । ६६ । इति आत ईत् । “ओदितश्च ।” ८ । २ । ४५ । इति निष्ठातस्य नः । ततो णत्वम् ।) परित्यक्तः । प्रपूर्व्वहा- धातोः कर्म्मणि क्तः । इति मुग्धबोधव्याक- रणम् ॥ यथा, -- [] “प्रहीणपूर्व्वध्वनिनाधिरूढ- स्तुलामधारेण शरद्घनेन ॥” इति रघुकाव्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-304-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रहीणप्रहीण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्रहीण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रहीण 📚 ➤ छोड़ा गया, खाली किया गया, त्यागा गया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रहीण 📚परित्यक्त🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रहीण: प्र + हा + क्त, ईत्, तस्य नः, णत्वम् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें