🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:00:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रायः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रायः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रायः

अर्थ: अपगमन, विदायगी, जीवन से प्रयाण

संस्कृत: प्रायोपवेशः, भूम्नि, अन्तगमनम्

व्युत्पत्ति: प्र + अय् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्राय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अव्ययम्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्राय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रायःप्रायौप्रायाः
द्वितीयाप्रायम्प्रायौप्रायान्
तृतीयाप्रायेणप्रायाभ्याम्प्रायैः
चतुर्थीप्रायायप्रायाभ्याम्प्रायेभ्यः
पञ्चमीप्रायात् / प्रायाद्प्रायाभ्याम्प्रायेभ्यः
षष्ठीप्रायस्यप्राययोःप्रायाणाम्
सप्तमीप्रायेप्राययोःप्रायेषु
सम्बोधनहे प्रायहे प्रायौहे प्रायाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्राय
प्राय
prāya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संन्यास-भाव से (मृत्यु-पर्यन्त) अनशन (2.7.57)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्राय वि॰ [सं॰] जिस तक पहुँचा जा सके । प्राप्य [को॰] ।
प्राय १ वि॰ [सं॰]
१. लगभग । जैसे, प्रायद्वीप ।
२. समान । तुल्य जैसे,— मृतप्राय ।
३. पूर्ण ।
प्राय २ संज्ञा पुं॰
१. अनशनादि तप जिससे मनुष्य शक्तिहीन होकर मृतक के तुल्य हो जाता या मर जाता है ।
२. मृत्यु । जैसे, प्रायगत ।
३. अवस्था । उम्र ।
४. अधिकता । बाहुल्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्राय m. (fr. प्र + अय; √ 5. इ) going forth, starting (for a battle), RV. ii, 18, 8
course, race, AV. iv, 25, 2
departure from life, seeking death by fasting (as a religious or penitentiary act, or to enforce compliance with a demand; acc. with √ आस्, उप-√ आस्, उप-√ विश्, उप-√ इ, आ-√ स्था, सम्-आ-√ स्था, or √ कृ, to renounce life, sit down and fast to death; with Caus. of √ कृ, to force any one [acc.] to seek death through starvation), MBh.; Kāv. &c.
anything prominent, chief part, largest portion, plenty, majority, general rule (often ifc., with f(आ). = chiefly consisting of or destined for or furnished with, rich or abounding in, frequently practising or applying or using; near, like, resembling; mostly, well-nigh, almost, as it were; cf. आर्य-, जित-, ज्ञाति-, तृण-, दण्ड-, दुःख-, सिद्धि-प्र्˚ &c.; also -ता f.), ŚBr.; Lāṭy.; Mn.; MBh. &c.
a stage of life, age, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (708,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रायः [प्र-अय् घञ्, इ-अच् वा] 1 Going away, departure, departure from life. --2 Seeking death by fasting, fasting, sitting down and abstaining from food with some object in view (generally with words like आस्, उपविश् &c.); see प्रायोपवेशन below. --3 The largest portion, majority, plurality; majority of cases. --4 Excess, abundance, plenty. --5 A condition of life. N. B. At the end of comp. प्राय may be translated by (a) for the most part, generally, mostly, almost, nearly; पतनप्रायौ ‘about to fall;’ मृतप्रायः ‘almost dead, a little less than dead, nearly dead’; or (b) abounding or rich in, full of, excessive, abundant; कष्टप्रायं शरीरं U. 1; शालिप्रायो देशः Pt. 3; कमलामोदप्राया वनानिलाः U. 3. 24 ‘full of the fragrance’ &c., or (c) like, resembling; वर्षशतप्रायं दिनं, अमृतप्रायं वचनं &c. --Comp. --उपगमनं, --उपवेशः, --उपवेशनं, --उपवेशनिका sitting down and abstaining from food and thus preparing oneself for death, fasting oneself to death; मया प्रायोपवेशनं कृतं विद्धि Pt. 4; प्रायोपवेशनमतिर्नृपतिर्बभूव R. 8. 94; प्रायोपवेशसदृशं व्रतमास्थितस्य Ve. 3. 10. --उपेत a. abstaining from food and thus awaiting the approach of death. --उपविष्ट, --उपवेशिन् a. fasting oneself to death, who sits without food at the door of another to exact compliance with his demands. --दर्शनं an ordinary phenomenon. --भव a. common, usually met with.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0775-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्राय पु० प्र + अय--इण्--वा घञ्--अच् वा । १ मृत्यौ २ अन- शनमृत्यौ ३ बाहुल्ये च मेदि० “प्रायेण सामग्र्यविधौ गुणानाम्” कुमारः । ततः प्रकृत्यादि० सर्वविभक्त्य- पवादस्तृतीया प्रायेण गार्ग्यः सि० कौ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4526,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रायः, पुं, (प्रकृष्टमयनमिति । प्र + अय + घञ् । यद्बा, प्र + इ + “एरच् ।” ३ । ३ । ५६ । इत्यच् ।) मरणम् । मरणार्थमनशनम् । (यथा, रामायणे । ४ । ५३ । १२ । “अहं वः प्रतिजानामि न गमिष्याम्यहं पुरीम् । इहैव प्रायमासिष्ये श्रेयो मरणमेव च ॥”) तुल्यम् । बाहुल्यम् । इति मेदिनी । ये, ३६ ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १११ । “तस्कराः पण्ड्रका मूर्खाः सुखप्राप्तधनास्तथा । लिङ्गिनश्छन्नकामाद्या आसां (वेश्यानाम्) प्रायेण वल्लभाः ॥”) [] वयः । इति हेमचन्द्रः ॥ (पापम् । तपः । इति स्मृतिः ॥ क्ली, प्रवेशः । युद्धम् । यथा, ऋग्वेदे । २ । १८ । ८ । “उप ज्येष्ठे वरूथे गभस्तौ प्राये प्राये जिगीवांसः स्याम ॥” “किञ्च प्राये प्राये सोमपानार्थमिन्द्रस्य यज्ञ- शालायां प्रवेशे प्रवेशे जिगीवांसः शत्रूणां जेतारो भवेम । यद्बा, प्राये प्राये प्रकर्षेण इयते गम्यते योद्धृभिरिति प्रायं युद्धम् । तस्मिन् युद्धे जिगीवांसः शत्रून् जितवन्तो भवेम ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ त्रि, गमकः । यथा, मनौ । ३ । २६४ । “प्रक्षाल्यहस्तावाचम्य ज्ञातिप्रायं प्रकल्पयेत् । ज्ञातिभ्यः सत्कृतं दत्त्वा बान्धवानपि भोजयेत् ॥” “प्रक्षाल्येति । तदनुहस्तौ प्रक्षाल्याचम्य ज्ञाति- प्रायमन्नं कुर्य्यात् । ज्ञातीन् प्रैति गच्छतीति ज्ञातिप्रायं कर्म्मण्यण् । ज्ञातीन् भोजये- दित्यर्थः ॥” इति कुल्लूकभट्टः ॥)
प्रायः, [स्] व्य, (प्र + अय गतौ + असुन् ।) बाहुल्यम् । इत्यमरः । ३ । ४ । १७ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ६ । १२३ । “ततोऽहं शर्म्मवर्म्मा च ज्ञातवन्तौ क्रमेण ताम् । अत्रान्तरे स च प्रायः पर्य्यहीयत वासरः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-319-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्राय" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रायःप्राय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: प्री + अच्)
अन्य सम्भावना: अव्ययम्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रायः 📚 ➤ अपगमन, विदायगी, जीवन से प्रयाण
संस्कृत: प्रायोपवेशः, भूम्नि, अन्तगमनम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्राय 📚जिस तक पहुँचा जा सके । प्राप्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्राय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रायः: प्री + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें