🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:34:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रास

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रास

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रास

अर्थ: फेंकना, डालना, छोड़ना

संस्कृत: कुन्तः · पर्याय: कुन्त

व्युत्पत्ति: प्र + अस् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्रास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्रास (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रासःप्रासौप्रासाः
द्वितीयाप्रासम्प्रासौप्रासान्
तृतीयाप्रासेनप्रासाभ्याम्प्रासैः
चतुर्थीप्रासायप्रासाभ्याम्प्रासेभ्यः
पञ्चमीप्रासात् / प्रासाद्प्रासाभ्याम्प्रासेभ्यः
षष्ठीप्रासस्यप्रासयोःप्रासानाम्
सप्तमीप्रासेप्रासयोःप्रासेषु
सम्बोधनहे प्रासहे प्रासौहे प्रासाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रास
प्रास
prāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्राचीन काल का एक प्रकार का भाला । बरछी । भाला । वर्षास्त्र । विशेष— इसमें सात हाथ लंबी बाँस की छड़ लगती है और दूसरी नोक पर लोहे का नुकीला फल रहता है । इसका फल बहुत तेज होता है जिसपर स्तवक चढ़ा रहता है । इसे वर्षास्त्र भी कहते हैं ।
२. फेंकना । प्रक्षेपण (को॰) ।
३. अनुप्रास (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रास m. casting, throwing, Br.; ŚrS.
scattering, sprinkling, Pratāp.
a barbed missile or dart, MBh.; Kathās.
a partic. constellation or position of a planet, Var.
N. of a man, Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (709,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रासः 1 Throwing, casting, discharging. --2 A dart, a barbed missile; Ms. 6. 32; Ki. 16. 4. --3 Insertion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0776-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रास पु० प्रास्यते प्र + अस--क्षेपे कर्मणि घञ् । कुन्तास्त्रे अ- मरः । कुन्तशब्दे २००१८ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4530,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रासः, पुं, (प्रास्यते क्षिप्यते इति । प्र + अस् + “हलश्च ।” ३ । ३ । १२१ । इति घञ् ।) कुन्ता- स्त्रम् । इत्यमरः । २ । ८ । ९३ ॥ कोँच इति भाषा ॥ (यथा, महाभारते । ६ । ६७ । २३ । “गदाभिरसिभिः प्रासैर्वाणैश्चानतपर्व्वभिः ॥” अस्य आकृतिलक्षणादिकं यदुक्तं शुक्रनीतौ तद्यथा, -- “प्रासास्त्रन्तु चतुर्हस्तं दण्डबुध्नं क्षुराननम् ॥” यथाच । “प्रासस्तु सप्तहस्तः स्यादौन्नत्येन तु वैणवः । लौहशीर्षस्तीक्ष्णपादः कौशेयस्तवकाञ्चितः ॥ आकर्षश्च विकर्षश्च धूननं वेधनं तथा । चतस्र एता गतय उक्ताः प्रासं समाश्रिताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-365-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रास" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रासप्रास (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: प्रस् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रास 📚 ➤ फेंकना, डालना, छोड़ना
संस्कृत: कुन्तः · पर्याय: कुन्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रास 📚प्राचीन काल का एक प्रकार का भाला । बरछी । भाला । वर्षास्त्र । विशेष— इ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्रास
भाला (२.८.९३) — कुन्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रास: प्रस् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें