🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:15:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रेय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रेय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रेय

अर्थ: जाना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — प्र + ई + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  2. प्रेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. प्रेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्रा + यत्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ई (दिवादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमईयतेईयेतेईयन्ते
मध्यमईयसेईयेथेईयध्वे
उत्तमईयेईयावहेईयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): ईयते · लिट् (आत्मने.): अयाञ्चक्रे · लुट् (आत्मने.): एता · लृट् (आत्मने.): एष्यते · लोट् (आत्मने.): ईयताम् · लङ् (आत्मने.): ऐयत · विधिलिङ् (आत्मने.): ईयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): एषीष्ट · लुङ् (आत्मने.): ऐष्ट · लृङ् (आत्मने.): ऐष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अयन · ण्वुल्: आयकः · तृच्: एता · यत्: एयः · तव्य: एतव्यः · अनीयर्: अयनीयः · क्त: ईतः · क्तवतु: ईतवान् · शानच्: ईयमानः · क्त्वा: ईत्वा · ल्यप्: प्रेय · तुमुन्: एतुम् · णमुल्: आयम् · क्तिन्: ईति · क्वसु: अयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रेय
प्रेय
preya
🟠 शब्दसागर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रेय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रेयस्] एक प्रकार का अलंकार जिसमें कोई भाव किसी दूसरे भाव अथवा स्थायी का अंग होता है ।
प्रेय २ वि॰ प्रिय । प्यारा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रेयअव्यय — प्र + ई + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) 📚
अन्य सम्भावना: प्रेय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | प्रेय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: प्रा + यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रेय 📚 ➤ जाना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रेय 📚एक प्रकार का अलंकार जिसमें कोई भाव किसी दूसरे भाव अथवा स्थायी का अंग ह…🟠

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • प्रेय: प्र + ई + ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें