🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:28:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्लुत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्लुत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्लुत

अर्थ: तैरता हुआ, बहता हुआ

संस्कृत: अश्वगतिविशेषः · पर्याय: आस्कन्दित, धौरितक, रेचित, वल्गित

व्युत्पत्ति: प्लु +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. प्लुत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. प्लुत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — प्लुत (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्लुतम्प्लुतेप्लुतानि
द्वितीयाप्लुतम्प्लुतेप्लुतानि
तृतीयाप्लुतेनप्लुताभ्याम्प्लुतैः
चतुर्थीप्लुतायप्लुताभ्याम्प्लुतेभ्यः
पञ्चमीप्लुतात् / प्लुताद्प्लुताभ्याम्प्लुतेभ्यः
षष्ठीप्लुतस्यप्लुतयोःप्लुतानाम्
सप्तमीप्लुतेप्लुतयोःप्लुतेषु
सम्बोधनहे प्लुतहे प्लुतेहे प्लुतानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्लुत
प्लुत
pluta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्लुत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घोड़े की एक चाल का नाम जिसे पोई कहते हैं ।
२. टेढ़ी चाल । उछाल ।
३. स्वर का एक भेद जो दीर्घ से भी बड़ा और तीन मात्रा का होता है ।
४. वह ताल जो तीन मात्राओं का हो । (संगीत) ।
प्लुत २ वि॰
१. कंपगति युक्त । जो काँपता हुआ चले ।
२. प्लावित ।
३. तराबोर ।
४. जिसमें तीन मात्राएँ हों ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्लुत mfn. floated, floating or swimming in (loc.), bathed, overflowed, submerged, covered or filled with (instr. or comp.), Yājñ.; MBh.; R. &c.
protracted, prolated or lengthened (as a vowel) to 3 Mātrās (q.v.), Prāt.; Pāṇ. i, 2, 27 esp.; ŚrS. &c. (also said of a kind of measure, Cat.)
flown, R.
leaped, leaping, MBh.; Hariv.
प्लुत n. a flood, deluge (pl.), Hariv.
leaping, moving by leaps, MBh.; R.; Vcar.
capering (one of a horse's paces), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (715,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्लुत p. p. [प्लु-क्त] 1 Swimming, floating. --2 Inundated, submerged, overflowed. --3 Leaped, jumped. --4 Lengthened, protracted or prolated (as a vowel). --5 Covered with, filled with. --6 Bathed in. (See प्लु). --तं 1 A jump, leap, spring. --2 Capering, one of the paces of a horse. --3 Bounding, vaulting. --Comp. --गतिः a hare. (--f.) {1} going by leaps. {2} a gallop, bounding motion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0782-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्लुतं, क्ली, (प्लु + क्तः ।) अश्वगतिविशेषः । स च त्वरया झम्पेन गतिः । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, अश्ववैद्यके । ३ । १३२ । “अथ यः पुच्छतोऽश्वस्य शनैरविशदो ध्वनिः । अन्तरुत्पद्यते कश्चित्तदश्वप्लुत उच्यते ॥”) तिर्य्यग्गतिः । इति कलिङ्गः ॥ (यथा, कथा- सरित्सागरे । २७ । १५६ । “तिर्य्यञ्चस्तिर्य्यगेवास्य पेतुर्वक्रप्लुता मृगाः ॥”)
प्लुतः, पुं, (प्लुतं प्लुतवद्गतिरस्यास्तीति । प्लुत + अच् ।) त्रिमात्रवर्णः । इति मेदिनी । ते, ३५ ॥ यथा, -- “एकमात्रो भवेद्ध्रस्वो द्विमात्रो दीर्घ उच्यते । त्रिमात्रस्तु प्लुतो ज्ञेयो व्यञ्जनञ्चार्द्धमात्रकम् ॥” इति दुर्गादासादिधृतप्राचीनकारिका ॥ (तथाच । “दूराह्वाने च गाने च रोदने च प्लुतो मतः ॥” इति च दुर्गादासधृतवचनम् ॥ प्लु + क्तः ।) झम्पगतियुक्ते, त्रि ॥ (यथा, हरिवंशे । ९८ । ८४ । “रामादनन्तरं कृष्णः प्लुतो वै वीर्य्यवांस्ततः । ताभ्यामेव प्लुताभ्याञ्च चरणैस्ताडितो गिरिः ॥” अन्तर्णिजर्थत्वात् प्लावितः । यथा, बृहत्संहिता- याम् । ५ । ४४ । “सव्यगते तमसि जगज्जलप्लुतं भवति मुदित- मभयञ्च ॥” सिक्तः । यथा, याज्ञवल्क्ये । १ । २३५ । “अग्नौ करिष्यन्नादाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतम् ॥” व्याप्तः । यथा, भागवते । ३ । २ । १४ । “यस्यानुरागप्लु तहासरास- लीलावलोकप्रतिलब्धमानाः । व्रजस्त्रियो दृग्भिरनुप्रवृत्त- धियोऽवतस्थुः किल कृत्यशेषाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-377-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्लुत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्लुतप्लुत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: प्लुत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्लुत 📚 ➤ तैरता हुआ, बहता हुआ
संस्कृत: अश्वगतिविशेषः · पर्याय: आस्कन्दित, धौरितक, रेचित, वल्गित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्लुत 📚घोड़े की एक चाल का नाम जिसे पोई कहते हैं🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
प्लुत
घोड़ों का झुण्ड (२.८.४८) — अश्वीय, आश्व, आस्कन्दित, धौरितक, रेचित, वल्गित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें