🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:58:32 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

फणी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

फणी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

फणी

अर्थ: फणधारी साँप,सामान्य साँप,सर्प

संस्कृत: सर्पः · पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजङ्ग, अहि

व्युत्पत्ति: फणा+इनि (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. फणिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. फणी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — फणिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाफणीफणिनौफणिनः
द्वितीयाफणिनम्फणिनौफणिनः
तृतीयाफणिनाफणिभ्याम्फणिभिः
चतुर्थीफणिनेफणिभ्याम्फणिभ्यः
पञ्चमीफणिनःफणिभ्याम्फणिभ्यः
षष्ठीफणिनःफणिनोःफणिनाम्
सप्तमीफणिनिफणिनोःफणिषु
सम्बोधनहे फणिन्हे फणिनौहे फणिनः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — फणिन्
फणिन्
phaṇin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फणिन् m. ‘hooded’, a serpent (esp. Coluber Naga), Kāv.; Kathās.; Pur.
N. of Rāhu and Patañjali, L.; Cat.
a species of shrub, L.
फणिन् n. (prob.) tin or lead, Kālac.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (716,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फणिन् m. [फणा अस्त्यस्य इनि] 1 A hooded serpent, serpent or snake in general; उद्गिरतो यद्गरलं फणिनः पुष्णासि परिमलोद्गारैः Bv. 1. 12, 58; फणी मयूरस्य तले निषीदति Rs. 1. 13; R. 16. 17; Ku. 2. 21. --2 An epithet of Rāhu. --3 An epithet of Patañjali, the author of the Mahābhāṣya on Pāṇini's Sūtras; फणिभाषितभाष्यफक्किका N. 2. 95. --Comp. --इंद्रः, --ईश्वरः {1} an epithet of the serpentdemon Śeṣa. {2} of Ananta, the lord of serpents. {3} of Patañjali. --केश (स) रः = नागकेशर. --खेलः a quail. --तल्पगः an epithet of Viṣṇu (who uses Śeṣa as his couch). --पतिः {1} an epithet of Śeṣa or of Vāsuki. {2} of Patañjali. --प्रियः wind. --फेनः opium. --भाष्यं Mahābhāshya (the commentary of Patañjali on Pāṇini's Sūtras). --भुज् m. {1} a peacock. {2} an epithet of Garuḍa. --मुखं a kind of spade used by house-breakers. --लता, --वल्ली betel-pepper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0783-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फणिन् पु० फणा अस्त्यस्य इनि । दर्वीकरे सर्पभेदे अमरः । अहिशब्दे ५८१ पृ० तद्भेदाः दृश्याः । २ सर्पिणीनामकौ- षधौ स्त्री राजनि० । ३ शेषावतारे पतञ्जलमुनौ पु० स च पाणिनीयभाष्यकारकः योगमूत्रकारकश्च तयौर्भेद ऐक्यं वा
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4550,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
फणीफणिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

फणी 📚 ➤ फणधारी साँप,सामान्य साँप,सर्प
संस्कृत: सर्पः · पर्याय: सर्प, पृदाकु, भुजग, भुजङ्ग, अहि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
फणिन् 📚m. ‘hooded’, a serpent (esp. Coluber Naga), Kāv.; Kathās.; Pur🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • फणी: फणा+इनि (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें