🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:06:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

फलका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

फलकाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

फलकाः

अर्थ: पट्ट,तख्ता,शिला,पटल या पट्टी

संस्कृत: फलकः · पर्याय: फल, चर्मन्, खेटक

व्युत्पत्ति: फल+कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. फलक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. फलक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  3. फलका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. फलका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. फलका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. फलका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — फलक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाफलकःफलकौफलकाः
द्वितीयाफलकम्फलकौफलकान्
तृतीयाफलकेनफलकाभ्याम्फलकैः
चतुर्थीफलकायफलकाभ्याम्फलकेभ्यः
पञ्चमीफलकात् / फलकाद्फलकाभ्याम्फलकेभ्यः
षष्ठीफलकस्यफलकयोःफलकानाम्
सप्तमीफलकेफलकयोःफलकेषु
सम्बोधनहे फलकहे फलकौहे फलकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — फलक
फलक
phalaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
फलक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पटल । तखता । पट्टी ।
२. चादर ।
३. वरक । तबक ।
४. पत्र । वरक । पृष्ठ ।
५. हथेली ।
६. फल । परिणाम ।
७. मेज । चौकी ।
८. खाट की बुनन जिसपर लोग लेटते हैं ।
९. नितंब (को॰) ।
१०. लाभ (को॰) ।
११. आर्तव (को॰) ।
१२. कमल का बीजकोश (को॰) ।
१३. मस्तक की अस्थि (को॰) ।
१४. ढाल (को॰) ।
१५. धोबी का पाटा या पाट (को॰) ।
१६. बाण की गाँसी (को॰) ।
१७. बृहत्संहिता के अनुसार पाँच लड़ी के हार का नाम ।
फलक २ संज्ञा पुं॰ [अ॰ फलक]
१. आकाश । जैसे,— आजकल उनका दिमाग फलक पर है ।
२. स्वर्ग । उ॰— बहुदिन सुफल कियो महि कारज । फलक जाहु तुम यदुकुल आरज ।—गिरधरदास (शब्द॰) । यो॰— फलकजदा = अत्यंत पीड़ित । फेटहाल । निर्धन । फलक- परवाज = आकाश तक पहुँचनेवाला । फलकमर्तबा, फलक- रुतबा = उच्चपद्स्थ । फलकसैर = (१)वायु जैसे वेगवाला (घोड़ा) । (२) भंग । भाँग । फलके पीर = बूढ़ा । मुहा॰— फलक टूटना = आसमान टूटना । फलक पर चढ़ना = आसमान पर चढ़ना । फलक पर चढ़ाना = आसमान पर या बहुत ऊँचे चढ़ाना । फलक याद आना = फालचक्र याद आना । उलटफेर याद आना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फलक (ifc. (इका) f.) = फल, fruit, result, gain (-त्व n.), Kull. on Mn. ii, 146
menstruation (cf. नव-फलिका)
फलक (फलक) n. (m. g. अर्धर्चादि; ifc. f(आ). ) a board, lath, plank, leaf, bench, Br.; GṛŚrS., &c.
फलक n. a slab or tablet (for writing or painting on; also = page, leaf), Kāv.; Yājñ., Sch.; Lalit.
a picture (= चित्र-फ्˚), Mṛcch. iv, 3/4
a gaming-board (cf. शारि-फ्˚)
a wooden bench, MBh.
a slab at the base (of a pedestal; cf. स्फटिक-फ्˚)
any flat surface (often in comp. with parts of the body, applied to broad flat bones, cf. अंस-, फणा-, ललाट-फ्˚ &c.)
the palm of the hand, ŚBr.
the buttocks, L.
the top or head of an arrow, Kull. on Mn. vii, 90
a shield, MBh.
bark (as a material for clothes), MBh.; Hariv.
the pericarp of a lotus, Śiś.
= -यन्त्र, Gol.
a layer, W.
the stand on which a monk keeps his turban, Buddh.
फलक m. Mesua Roxburghii, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (717,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फलकं 1 A board, plank, slab, tablet; कालः काल्या भुवनफलके क्रीडति प्राणिशारैः Bh. 3. 39; द्यूत˚, चित्र˚ &c. --2 Any flat surface; चुंब्यमानकपोलफलकां K. 218, धृतमुग्धगंडफलकैर्विबभुः Śi. 9. 47, 37; cf. तट --3 A shield. --4 A slab, tablet, leaf or page for writing upon. --5 The buttocks, hips. --6 The palm of the hand. --7 Fruit, result, consequence. --8 Profit, gain. --9 Menstruation. --10 The head of an arrow. --11 The pericarp of a lotus. --12 A broad and flat bone (of the forehead). --Comp. --पाणि a. armed with a shield (as a warrior). --यंत्रं an astronomical instrument invented by Bhāskarācārya. --सक्थ a. having a thigh as broad as a board.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0784-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फलक न० स्वार्थे क । (ढाल) इति ख्याते चर्ममये अस्त्रप्रति- घातनिवारके १ पदार्थे । २ अस्थिखण्डे जटाध० ३ नागकेशरे ४ काष्ठादिपट्टके च मिता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4551,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फलकं, क्लो, पुं, (फल + संज्ञायां कन् ।) चर्म्म । इत्यमरः । २ । ८ । ९० ॥ ढाल इति भाषा ॥ (यथा, विष्णुपादादिकेशान्तवर्णनस्तोत्रे । ३३ । “शार्ङ्गं बाणं कृपाणं फलकमरिगदे पद्मशङ्खौ सहस्रम् विभ्राणाः शस्त्रजालं मम ददतु हरेर्बाहवो मोहहानिम् ॥”)
फलकः, पुं, (फल + संज्ञायां कन् ।) अस्थिखण्डम् । इति जटाधरः ॥ नागकेशरम् । इति शब्द- चन्द्रिका ॥ काष्ठादिफलकम् । यथा, -- “पाण्डुलेख्येन फलके भूमौ वा प्रथमं लिखेत् । ऊनाधिकन्तु संशोध्यं पश्चात् पत्रे निवेशयेत् ॥” इति व्यवहारतत्त्वे व्यासः ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ८७ । ५ । “भृकुटीकुटिलात्तस्या ललाटफलकाद्द्रुतम् । काली करालवदना विनिष्क्रान्तासिपाशिनी ॥”) रजकपट्टम् । धोपार पाट इति भाषा । यथा, “शाल्मले फलके श्लक्ष्णे निज्याद्बासांसि नेजकः । न च वासांसि वासोभिर्निर्हरेन्न च वासयेत् ॥” इति मिताक्षरा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-381-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "फलक" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
फलकाःफलक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: फलक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन | फलका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

फलकाः 📚 ➤ पट्ट,तख्ता,शिला,पटल या पट्टी
संस्कृत: फलकः · पर्याय: फल, चर्मन्, खेटक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
फलक 📚पटल । तखता । पट्टी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
फलक
ढाल (२.८.९०) — फल, चर्म

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • फलकाः: फल+कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें