🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:11:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

फलिनी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

फलिनी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

फलिनी

अर्थ: प्रियंगु लता

संस्कृत: प्रियङ्गुवृक्षः, अग्निशिखा · पर्याय: श्यामा, महिलाह्वय, लता, गोवन्दनी, गुन्द्रा

व्युत्पत्ति: फलिन्+ङीप्,फल्+अच्+ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. फलिनी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. फलिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. फलिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. फलिन् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — फलिनी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाफलिनीफलिन्यौफलिन्यः
द्वितीयाफलिनीम्फलिन्यौफलिनीः
तृतीयाफलिन्याफलिनीभ्याम्फलिनीभिः
चतुर्थीफलिन्यैफलिनीभ्याम्फलिनीभ्यः
पञ्चमीफलिन्याःफलिनीभ्याम्फलिनीभ्यः
षष्ठीफलिन्याःफलिन्योःफलिनीनाम्
सप्तमीफलिन्याम्फलिन्योःफलिनीषु
सम्बोधनहे फलिनिहे फलिन्यौहे फलिन्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — फलिनी
फलिनी
phalinī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
फलिनी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रियंगु ।
२. अग्निशिखा वृक्ष ।
३. मूसली ।
४. इलायची ।
५. मेंहदी । नखकरंज ।
६. श्योनाक ।
७. त्रायमाणा लता ।
८. जलपीपल ।
९. दुधिया । दूधी ।
१०. दाख का बना हुआ आसव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फलिनी (इनी), f. a species of plant (= अग्नि-शिखा or प्रियङ्गु), L.
(with योनि) the vagina injured by too violent sexual intercourse, Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (717,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फलिनी, --फली The Priyaṅgu creeper; (said by poets to be the ‘wife’ of the mango tree; cf. R. 8. 61).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0784-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फलिनी, स्त्री, (फलमस्या अस्तीति । इनिः । ङीप् ।) प्रियङ्गुवक्षः ॥ (पर्य्यायोऽस्या यथा, -- “प्रियङ्गुः फलिनी कान्ता लता च महिलाह्वया । गुन्द्रा गुन्द्रफला श्यामा विष्वक्सेनाङ्गना प्रिया ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ यथा, रघौ । ८ । ६१ । “मिथुनं परिकल्पित त्वया सहकारः फलिनी च नन्विमौ अविधाय विवाहसत्क्रिया- मनयो र्गम्यत इत्यसाम्प्रतम् ॥”) अग्निशिखावृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । १३६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-382-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
फलिनीफलिनी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: फलिन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | फलिन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

फलिनी 📚 ➤ प्रियंगु लता
संस्कृत: प्रियङ्गुवृक्षः, अग्निशिखा · पर्याय: श्यामा, महिलाह्वय, लता, गोवन्दनी, गुन्द्रा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
फलिनी 📚प्रियंगु🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
फलिनी
प्रियंगु के नाम (२.४.५५) — श्यामा, महिला, लता, गोवन्दनी, गुन्द्रा, प्रियंगु, फली
कलिहारी के नाम (२.४.१३६) — विशल्या, अग्निशिखा, अनन्ता, शक्रपुष्पिका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • फलिनी = फलि + नी तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें