🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:41:07 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

फाणि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

फाणि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

फाणि

अर्थ: जाना, तेजोहीन करना

संस्कृत: गतिदीप्त्योः

अंग्रेज़ी: to go,to take away charm

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. फण् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — फण् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना, तेजोहीन करना (गतिदीप्त्योः)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअफणीत् / अफणीद् / अफाणीत् / अफाणीद्अफणिष्टाम् / अफाणिष्टाम्अफणिषुः / अफाणिषुः
मध्यमअफणीः / अफाणीःअफणिष्टम् / अफाणिष्टम्अफणिष्ट / अफाणिष्ट
उत्तमअफणिषम् / अफाणिषम्अफणिष्व / अफाणिष्वअफणिष्म / अफाणिष्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: फणति · लिट्: पफाण · लुट्: फणिता · लृट्: फणिष्यति · लोट्: फणतात् · लङ्: अफणत् · विधिलिङ्: फणेत् · आशीर्लिङ्: फण्यात् · लुङ्: अफणीत् · लृङ्: अफणिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: फणन · ण्वुल्: फाणकः · तृच्: फणिता · ण्यत्: फाण्यः · तव्य: फणितव्यः · अनीयर्: फणनीयः · क्त: फणितः · क्तवतु: फणितवान् · शतृ: फणन् · स्य-शतृ: फणिष्यन् · क्त्वा: फणित्वा · ल्यप्: प्रफण्य · तुमुन्: फणितुम् · णमुल्: फाणम् · घञ्: फाणः · क्तिन्: फाण्टि · क्वसु: फेणिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — फण्
फण्
phaṇ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फण् cl. 1. P. (Dhātup. xix, 73) फणति (Naigh. ii, 14; pf. पफाण, 2. sg. पफणिथ, or फेणिथ, Pāṇ. vi, 4, 125; aor. अफाणीत् or अफणीत्, vii, 2, 27; fut. फणिष्यति, ˚णिता Gr.), to go, move, Bhaṭṭ. (with समाप्तिम्, ‘to be accomplished’, Bhojapr.) : Caus. फाणयति (or फण्˚, Vop.), to cause to bound, RV. viii, 58, 13; to draw off (the surface of a fluid), skim, Lāṭy. : Desid. पिफणिषति Gr. : Intens. pr.p. -पणिफणत् (RV.), पम्फणत् (ŚāṅkhŚr.), bounding, leaping.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (716,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फण् {c1c} P. (फणति, फणित) 1 To move, move about; रुरुजुर्भेजिरे फेणुर्बहुधा हरिराक्षसाः Bk. 14. 78. --2 To produce easily or without exertion; (this sense according to some belongs to the Caus. of फण्). --Caus. (फाणयति) To skim, take off (the surface of a fluid.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0782-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
फाणिफण् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

फाणि 📚 ➤ जाना, तेजोहीन करना
संस्कृत: गतिदीप्त्योः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
फण् 📚cl. 1. P. (Dhātup. xix, 73) फणति (Naigh. ii, 14; pf. पफाण, 2. sg. पफण…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें