🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:13:16 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

फिरदोस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

फिः+अद-+उसः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

फिः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: a wicked man, L.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. फि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — फि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाफिःफीफयः
द्वितीयाफिम्फीफीन्
तृतीयाफिनाफिभ्याम्फिभिः
चतुर्थीफयेफिभ्याम्फिभ्यः
पञ्चमीफेःफिभ्याम्फिभ्यः
षष्ठीफेःफ्योःफीनाम्
सप्तमीफौफ्योःफिषु
सम्बोधनहे फेहे फीहे फयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

उसः

अर्थ: नष्ट होना, ह्रास होना, कम होना, म्लान होना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: क्षये

अंग्रेज़ी: to wane,to decline,to decay,to reduce,to contract, to shrink

व्युत्पत्ति: सो + ड + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + सै + अच्
  2. सा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + सै + अच्
  3. सा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + सै + अच्
  4. उसृ (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — सा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासाःसौसाः
द्वितीयासाम्सौसः
तृतीयासासाभ्याम्साभिः
चतुर्थीसेसाभ्याम्साभ्यः
पञ्चमीसःसाभ्याम्साभ्यः
षष्ठीसःसोःसाम्
सप्तमीसिसोःसासु
सम्बोधनहे साःहे सौहे साः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — सै (भ्वादिगण) · अर्थ: नष्ट होना, ह्रास होना, कम होना, म्लान होना (क्षये)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमसायतिसायतःसायन्ति
मध्यमसायसिसायथःसायथ
उत्तमसायामिसायावःसायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: सायति · लिट्: ससौ · लुट्: साता · लृट्: सास्यति · लोट्: सायतात् · लङ्: असायत् · विधिलिङ्: सायेत् · आशीर्लिङ्: सायात् · लुङ्: असासीत् · लृङ्: असास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: सान · ण्वुल्: सायकः · तृच्: साता · यत्: सेयः · तव्य: सातव्यः · अनीयर्: सानीयः · क्त: सातः · क्तवतु: सातवान् · शतृ: सायन् · स्य-शतृ: सास्यन् · क्त्वा: सात्वा · ल्यप्: प्रसाय · तुमुन्: सातुम् · णमुल्: सायम् · घञ्: सायः · क्तिन्: साति · क्वसु: ससिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — फि
फि
phi
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फि m. a wicked man, L.
idle talk, L.
anger, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (718,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
फिः 1 A wicked man. --2 Useless or idle talk. --3 Anger.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0785-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फि पु० फल--वा० डि । १ निष्फालवाक्ये २ पापे च एकान० को० ३ कोपे शब्दर०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4555,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
फिः, पुं, पापः । निष्फलवाक्यम् । इत्येकाक्षर- कोषः । कोपः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-384-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
फिःफि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अद-उसःसमास: अद + सा कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: सा (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + सै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: सा (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: उत् + सै + अच् | सा (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: उत् + सै + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

फिः 📚 ➤ a wicked man, L. (अंग्रेज़ी कोश)

अदउसः 📚अद 📚सा ➤ अद (खाने वाला, निगलने वाला) + सा (नष्ट होना, ह्रास होना, कम होना, म्लान होना (कर्तृवाचक कृदन्…)
संस्कृत: क्षये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
फि 📚m. a wicked man, L🔵🟣🟢🟤
अद 📚or अदक, mfn. chiefly ifc., eating🔵🟣🟢🟤
सा 📚समान । तुल्य । सदृश । बराबर । जैसे,—उनका रंग तुम्ही सा है🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
फिरदोसफिः + अदविसर्ग → र् ससजुषो रुः (८.२.६६)
फिरदोसअद + उसःगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

  • अद-उसः = अद + उसः कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • उसः: उत् + सै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬