🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:37:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

फुलदान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

फुलत्+आन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

फुलत्

अर्थ: हिलना, स्फुरित होना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))

संस्कृत: सञ्चलने

अंग्रेज़ी: to throb, to pulse, to move, to palpitate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. फुलत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: फुल् + शतृ
  2. फुल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  3. फुलत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: फुल् + शतृ
  4. फुलत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: फुल् + शतृ

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — फुलत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाफुलत् / फुलद्फुलतीफुलन्ति
द्वितीयाफुलत् / फुलद्फुलतीफुलन्ति
तृतीयाफुलताफुलद्भ्याम्फुलद्भिः
चतुर्थीफुलतेफुलद्भ्याम्फुलद्भ्यः
पञ्चमीफुलतःफुलद्भ्याम्फुलद्भ्यः
षष्ठीफुलतःफुलतोःफुलताम्
सप्तमीफुलतिफुलतोःफुलत्सु
सम्बोधनहे फुलत् / हे फुलद्हे फुलतीहे फुलन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — फुल् (तुदादिगण) · अर्थ: हिलना, स्फुरित होना (सञ्चलने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमफुलतिफुलतःफुलन्ति
मध्यमफुलसिफुलथःफुलथ
उत्तमफुलामिफुलावःफुलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: फुलति · लिट्: पुफोल · लुट्: फोलिता · लृट्: फोलिष्यति · लोट्: फुलतात् · लङ्: अफुलत् · विधिलिङ्: फुलेत् · आशीर्लिङ्: फुल्यात् · लुङ्: अफोलीत् · लृङ्: अफोलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: फोलन · ण्वुल्: फोलकः · तृच्: फोलिता · ण्यत्: फोल्यः · तव्य: फोलितव्यः · अनीयर्: फोलनीयः · क्त: फुलितः · क्तवतु: फुलितवान् · शतृ: फुलन् · स्य-शतृ: फोलिष्यन् · क्त्वा: फुलित्वा · ल्यप्: प्रफुल्य · तुमुन्: फोलितुम् · णमुल्: फोलम् · घञ्: फोलः · क्तिन्: फुल्ति · क्वसु: पुफुल्वान्

आन

अर्थ: जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना

संस्कृत: प्राणने

अंग्रेज़ी: to breathe,to live, to inhale, to be able

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अन् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन
  2. अन् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  3. आन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. अन् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — अन् (अदादिगण) · अर्थ: जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना (प्राणने)

लिट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआनआनतुःआनुः
मध्यमआनिथआनथुःआन
उत्तमआनआनिवआनिम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: अनिति · लिट्: आन · लुट्: अनिता · लृट्: अनिष्यति · लोट्: अनितात् · लङ्: आनत् · विधिलिङ्: अन्यात् · आशीर्लिङ्: अन्यात् · लुङ्: आनीत् · लृङ्: आनिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: अनन · ण्वुल्: आनकः · तृच्: अनिता · ण्यत्: आन्यः · तव्य: अनितव्यः · अनीयर्: अननीयः · क्त: अनितः · क्तवतु: अनितवान् · शतृ: अनन् · स्य-शतृ: अनिष्यन् · क्त्वा: अनित्वा · ल्यप्: प्राण्य · तुमुन्: अनितुम् · णमुल्: आनम् · घञ्: आनः · क्तिन्: आन्ति · क्वसु: आनिवान्

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
फुलत्फुलत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: फुल् + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: फुल् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) | फुलत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: फुल् + शतृ
आनअन् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

फुलत् 📚 ➤ हिलना, स्फुरित होना (वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद))
संस्कृत: सञ्चलने

आन 📚 ➤ जीना, श्वासोच्छवास करना, समर्थ होना
संस्कृत: प्राणने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
फुलत् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें
अन् 📚संस्कृत व्याकरण में यह निषेधार्थक ' नञ्' अव्यय का स्थानादेश है और अभाव…🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
फुलदानफुलत् + आनजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • फुलत्: फुल् + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें